Góp ý chính sách có sức nặng là góp ý cụ thể: chỉ ra đúng điều khoản mình muốn bàn, kể một tình huống thật mình hoặc người quanh mình đã gặp, nói rõ ai sẽ bị ảnh hưởng, và đề xuất một cách sửa. Một lá thư dài chỉ nói "cần quản lý chặt trí tuệ máy" thường bị đọc lướt; một đoạn ngắn kể chuyện tổng đài tự động không hiểu giọng mẹ mình thì người soạn thảo nhớ lâu.
Nhiều người nghĩ chính sách về trí tuệ máy là việc của chuyên gia. Thật ra người soạn thảo rất cần tiếng nói của người dùng thật: cô giáo đang thấy học sinh nộp bài do máy viết, chủ tiệm bị mạo danh giọng nói, người khuyết tật được máy giúp đọc văn bản. Những trải nghiệm đó không có trong sách, và chỉ người trong cuộc mới kể được.
Vì sao tiếng nói người không chuyên lại cần
Người viết quy định thường giỏi luật, người làm công nghệ giỏi kỹ thuật. Cả hai nhóm đều có thể thiếu một thứ: cảm giác về việc một quy tắc sẽ chạm vào đời sống thế nào. Một yêu cầu "người dùng phải xác nhận đồng ý bằng ứng dụng" nghe hợp lý trong phòng họp, nhưng một bác xe ôm không dùng điện thoại thông minh sẽ bị đẩy ra ngoài.
Người không chuyên còn thấy được những tác động gián tiếp. Một chủ nhà trọ ở Mỹ Đình có thể kể rằng sinh viên thuê trọ đang bị các ứng dụng cho vay nhanh dùng máy chấm điểm dựa trên danh bạ điện thoại. Một cán bộ hội phụ nữ phường có thể kể những cuộc gọi giả giọng con cái nhắm vào người già. Đó là dữ liệu thật mà không cuộc khảo sát kỹ thuật nào thu được.
Cũng có lý do công bằng. Chính sách về trí tuệ máy sẽ ảnh hưởng tới gần như mọi người. Nếu chỉ doanh nghiệp lớn và chuyên gia lên tiếng, chính sách dễ nghiêng về những gì họ thấy quan trọng. Tiếng nói của người lao động, phụ huynh, người cao tuổi giúp cân lại.
Không cần hiểu kỹ thuật để góp ý tốt. Cần hiểu đời sống của mình, đọc kỹ phần liên quan, và nói cho rõ.
Đọc một bản dự thảo cho hiệu quả
Đọc phần phạm vi trước. Văn bản áp dụng cho ai, việc gì; nhiều câu hỏi được trả lời ngay ở đây.
Đọc phần giải thích từ ngữ. Chữ "hệ thống trí tuệ nhân tạo" được định nghĩa rộng hay hẹp quyết định nhiều thứ phía sau.
Tìm phần nói về quyền của người dân. Quyền được biết, được giải thích, được khiếu nại có hay không, nói thế nào.
Tìm phần nói về nghĩa vụ của bên cung cấp. Ai phải làm gì, trước hay sau khi đưa sản phẩm ra.
Tìm phần nói về cơ quan giám sát. Ai kiểm tra, người dân phản ánh tới đâu.
Đọc tờ trình hoặc bản thuyết minh nếu có. Đây là nơi người soạn giải thích vì sao viết như vậy, giúp góp ý trúng hơn.
Đánh dấu chữ mơ hồ. "Phù hợp", "kịp thời", "cần thiết" mà không giải thích là chỗ đáng hỏi.
Tưởng tượng một người cụ thể. Mẹ mình, học trò mình, khách hàng của mình sẽ gặp điều khoản này thế nào.
Tìm chỗ thiếu. Điều không được nhắc tới có khi quan trọng hơn điều được viết.
Đọc cùng người khác. Một nhóm nhỏ trong hội nghề nghiệp hay tổ dân phố đọc chung thấy được nhiều hơn.
Ghi lại số điều, khoản bạn muốn góp. Góp ý chỉ đúng chỗ giúp người tổng hợp xử lý nhanh.
Kiểm tra thời hạn góp ý. Góp ý sau hạn thường không còn được tổng hợp.
Viết một góp ý có sức nặng
Một góp ý tốt thường có bốn phần, và có thể chỉ dài nửa trang. Phần một: chỉ rõ chỗ mình góp, ví dụ "về quy định nghĩa vụ thông báo khi người dân làm việc với hệ thống tự động". Phần hai: nêu vấn đề bằng một câu. Phần ba: kể một tình huống thật hoặc rất sát thật. Phần bốn: đề xuất cụ thể cách sửa câu chữ hoặc bổ sung.
Thử xem một ví dụ mà một cô giáo tiểu học có thể viết. Chỗ góp: điều khoản về nghĩa vụ thông báo khi dùng hệ thống tự động. Vấn đề: điều khoản chưa tính tới người dùng là trẻ em. Tình huống: học sinh lớp bốn trong lớp đang dùng một ứng dụng luyện đọc có nhân vật trò chuyện; các em không phân biệt được đó là máy và kể chuyện gia đình rất tự nhiên. Đề xuất: với sản phẩm dành cho trẻ em, thông báo phải bằng lời nói và hình ảnh trẻ hiểu được, đồng thời hạn chế lưu nội dung trò chuyện của trẻ.
Góp ý như vậy có sức nặng vì người soạn thảo đọc là hình dung ra ngay, và có sẵn một câu chữ để cân nhắc. Ngược lại, góp ý chung chung, giận dữ, hoặc kể lể dài mà không chỉ vào điều khoản nào, thường chỉ được ghi nhận chung.
Một mẹo nhỏ: nếu nhiều người cùng thấy một vấn đề, nên góp chung qua một hội, nhóm nghề nghiệp, hoặc ký chung một bản. Một góp ý có hai mươi giáo viên cùng ký và kèm năm tình huống khác nhau sẽ khó bị bỏ qua hơn hai mươi góp ý rời rạc giống nhau.
Những kênh và cách tham gia khác
Kênh lấy ý kiến dự thảo chính thức. Các dự thảo văn bản thường được đăng công khai kèm hướng dẫn gửi góp ý; tìm trên trang của cơ quan chủ trì soạn thảo.
Qua hội nghề nghiệp. Hội giáo viên, hội luật gia, hiệp hội doanh nghiệp thường được mời góp ý và tổng hợp ý kiến thành viên.
Qua tổ chức đoàn thể ở địa phương. Hội phụ nữ, hội người cao tuổi, đoàn thanh niên có kênh phản ánh lên trên.
Qua đại biểu dân cử. Tiếp xúc cử tri là dịp nêu những vấn đề bạn gặp hằng ngày.
Qua hội thảo, toạ đàm công khai. Nhiều trường đại học và tổ chức tổ chức toạ đàm mở cho công chúng.
Qua báo chí. Một bài viết hay thư bạn đọc có tình huống cụ thể có thể kéo sự chú ý của người soạn thảo.
Qua phản hồi trực tiếp cho dịch vụ. Góp ý cho chính bệnh viện, ngân hàng, trường học đang dùng máy cũng là một dạng tham gia chính sách.
Qua diễn đàn cộng đồng. Thảo luận trên các diễn đàn như Việt Nam SI giúp gom ý, chuẩn bị góp ý chính thức kỹ hơn.
Giữ thái độ tôn trọng. Góp ý gay gắt về nội dung vẫn được, công kích cá nhân thì làm mất sức nặng.
Phân biệt ý kiến và sự thật. Nói rõ đâu là điều mình thấy, đâu là điều mình đoán.
Theo dõi bản sửa. Khi có bản dự thảo mới, xem góp ý của mình có được tiếp thu không, và góp tiếp nếu cần.
Đừng nản khi góp ý không được tiếp thu ngay
Góp ý chính sách hiếm khi có hiệu quả tức thì. Một văn bản có thể nhận rất nhiều ý kiến trái chiều, và người soạn thảo phải cân giữa chúng. Không thấy ý mình trong bản sửa không có nghĩa là ý đó bị bỏ qua; có khi nó được dùng ở văn bản hướng dẫn sau, có khi được để dành cho lần sửa đổi tới.
Tham gia đều đặn có giá trị lớn hơn một lần góp ý thật dài. Người theo dõi một chủ đề qua nhiều vòng sẽ hiểu cách lập luận của các bên, góp ý ngày càng trúng, và dần được biết tới như một tiếng nói đáng nghe.
Cũng nên nhớ rằng chính sách không chỉ nằm trong văn bản nhà nước. Quy định nội bộ của một trường về việc học sinh dùng máy làm bài, nội quy của một công ty về việc nhân viên đưa dữ liệu khách vào công cụ trực tuyến, đều là chính sách ở tầng gần đời sống nhất. Góp ý ở những tầng này thường có kết quả nhanh và rõ hơn.
Diễn đàn công dân mạnh lên từ những đóng góp nhỏ, cụ thể, kiên trì như thế, chứ không từ vài lời kêu gọi lớn.
Câu hỏi thường gặp
Không có chuyên môn kỹ thuật thì góp ý có bị coi nhẹ không?
Góp ý có tình huống thật và chỉ đúng điều khoản thường được coi trọng, dù người viết không làm kỹ thuật. Người soạn thảo cần cả kiến thức chuyên môn lẫn hiểu biết về đời sống, và phần sau thường thiếu hơn.
Tìm dự thảo văn bản về trí tuệ máy ở đâu?
Các dự thảo thường được đăng trên trang thông tin của cơ quan chủ trì soạn thảo và các cổng lấy ý kiến chính thức. Theo dõi tin tức từ hội nghề nghiệp của mình cũng là cách biết sớm.
Có nên góp ý ẩn danh không?
Tuỳ kênh có cho phép hay không. Góp ý ghi rõ danh tính và nghề nghiệp thường dễ được tin hơn, nhưng nếu nội dung nhạy cảm với công việc của bạn, góp qua hội nghề nghiệp hoặc tổ chức đại diện là cách cân bằng.
Học sinh, sinh viên có góp ý chính sách được không?
Được, và rất nên, vì học sinh, sinh viên là nhóm dùng trí tuệ máy nhiều nhất. Có thể góp qua đoàn thanh niên, qua nhà trường, hoặc tham gia các toạ đàm mở.
Góp ý cho quy định nội bộ của cơ quan mình có đáng không?
Rất đáng. Quy định nội bộ về dùng trí tuệ máy chạm thẳng vào công việc hằng ngày và thường được sửa nhanh hơn văn bản cấp trên. Một góp ý tốt ở đây có thể bảo vệ cả đồng nghiệp lẫn khách hàng.
