SI là cách gọi tắt của "trí tuệ tổng quát": nói về những hệ thống máy làm được nhiều loại việc trí óc khác nhau, như đọc, viết, tóm tắt, tính toán, lập kế hoạch, chứ không chỉ giỏi đúng một việc hẹp. Một số người làm chính sách muốn dùng chữ này thay cho chữ AI quen thuộc. Đây là một đề xuất về cách gọi, chưa phải thuật ngữ chính thức của cơ quan nào.
Đổi chữ nghe như chuyện vặt, nhưng nó kéo theo đổi câu hỏi. Gọi một thứ là "công cụ" thì người ta hỏi dùng sao cho tiện. Gọi nó là "trí tuệ" thì người ta bắt đầu hỏi ai chịu trách nhiệm khi nó sai, nó được phép quyết định những gì, người dân cần biết gì về nó. Bài này giải thích chữ SI theo hướng đó, để bạn đọc tin tức và nghe tranh luận mà không bị lạc giữa một rừng chữ viết tắt.
SI nghĩa là gì, nói cho thật gọn
Chữ "tổng quát" là chìa khoá. Mười năm trước, phần lớn hệ thống máy mà người dân gặp đều là loại chuyên một việc: phần mềm nhận diện biển số ở bãi giữ xe chỉ nhận biển số, bộ lọc thư rác chỉ lọc thư rác. Bảo nó viết một lá đơn xin nghỉ phép thì nó chịu.
Những hệ thống mới thì khác. Cùng một hệ thống có thể giúp cô giáo soạn câu hỏi ôn tập buổi sáng, giúp chủ tiệm tạp hoá viết lời chào hàng buổi trưa, giúp sinh viên giải thích một đoạn lập trình buổi tối. Nó không giỏi đều mọi thứ, có chỗ sai rất ngớ ngẩn, nhưng phạm vi việc nó nhận làm đã rộng hơn hẳn.
SI là chữ để gọi đúng cái phạm vi rộng đó. Nó không khẳng định máy đã thông minh như người, cũng không nói máy có ý thức. Nó chỉ nói: thứ này làm được nhiều loại việc trí óc, nên phải được nhìn như một loại năng lực có mặt khắp nơi, không phải một món đồ nằm yên trong một góc.
Cũng nên nói rõ một điều để khỏi hiểu lầm: SI không phải tên một sản phẩm, một công ty hay một công nghệ mới. Về mặt kỹ thuật, nó vẫn nói về cùng dòng công nghệ mà báo chí vẫn gọi là AI. Khác nhau nằm ở chỗ chữ ấy nhấn vào điều gì.
Vì sao có người muốn đổi chữ AI
Chữ "trí tuệ nhân tạo" có hai vế. Vế "nhân tạo" gợi một thứ do người làm ra, đứng ngoài đời sống, dễ hình dung thành một cỗ máy trong phim. Hình dung đó làm nhiều người thấy chuyện này xa mình: chuyện của kỹ sư, của phòng thí nghiệm, của nước ngoài.
Người muốn dùng chữ SI lập luận rằng điều đáng bàn bây giờ không phải là ai làm ra nó mà là nó làm được bao nhiêu việc và đang len vào bao nhiêu chỗ. Khi một hệ thống trả lời câu hỏi về thủ tục cho hàng nghìn người mỗi ngày, gợi ý chẩn đoán cho bác sĩ, chấm bài nháp cho học sinh, thì nó đã là một phần của hạ tầng xã hội, giống như điện hay mạng viễn thông.
Phía còn lại cũng có lý lẽ đáng nghe. Có người cho rằng đổi chữ dễ gây rối, vì người dân vừa mới quen với chữ AI. Có người lo chữ "trí tuệ" làm người ta tin máy quá mức, tưởng nó suy nghĩ như người. Cũng có người nói thẳng: đổi tên không giải quyết được vấn đề gì, quan trọng là quy tắc chứ không phải nhãn.
Diễn đàn này không đứng về phe nào trong cuộc tranh cãi chữ nghĩa. Mình dùng chữ SI vì nó giúp đặt đúng các câu hỏi xã hội và chính sách, và mình luôn ghi kèm chữ AI để ai quen chữ cũ vẫn theo được.
Chữ SI nhấn vào những điều gì
Phạm vi việc làm được. Không phải một việc hẹp mà nhiều loại việc trí óc: đọc, viết, phân loại, lập luận, lên kế hoạch.
Mức độ có mặt trong đời sống. Nó nằm trong điện thoại, trong phần mềm văn phòng, trong tổng đài, không chỉ trong phòng thí nghiệm.
Tác động lan rộng. Một lỗi của hệ thống dùng chung có thể chạm tới rất nhiều người cùng lúc, khác với lỗi của một nhân viên.
Câu hỏi trách nhiệm. Khi máy góp phần vào quyết định, phải nói rõ ai đứng tên chịu trách nhiệm cuối cùng.
Câu hỏi minh bạch. Người dân có quyền biết khi nào mình đang làm việc với máy, và máy dựa vào đâu để trả lời.
Chuyện giáo dục. Học sinh dùng nó hằng ngày, nhà trường phải dạy cách dùng có suy nghĩ chứ không chỉ cấm hay thả.
Chuyện việc làm. Nhiều nghề văn phòng đổi cách làm, không nhất thiết mất việc nhưng phải học lại một phần.
Chuyện ngôn ngữ. Một hệ thống "tổng quát" mà hiểu tiếng Việt kém thì người Việt chịu thiệt nhiều hơn người nói tiếng Anh.
Chuyện dữ liệu. Năng lực rộng đến từ dữ liệu khổng lồ, nên câu hỏi dữ liệu của ai, lấy thế nào trở nên lớn hơn.
Giới hạn còn đó. Tổng quát không có nghĩa là đúng. Hệ thống vẫn bịa, vẫn hiểu sai ngữ cảnh, vẫn tự tin khi không biết.
Không phải lời hứa về tương lai. Gọi là trí tuệ tổng quát không kèm theo dự đoán máy sẽ vượt người vào lúc nào.
Không phải thuật ngữ pháp lý. Chưa có định nghĩa chính thức thống nhất; khi đọc văn bản nhà nước vẫn phải theo chữ văn bản đó dùng.
Hiểu lầm hay gặp quanh chữ SI
Hiểu lầm đầu tiên: SI là một loại máy siêu thông minh. Thật ra chữ dễ gây nhầm ở đây là "siêu trí tuệ", tiếng Anh viết tắt là ASI, nói về khả năng máy vượt xa con người ở gần như mọi việc. SI thì khiêm tốn hơn nhiều: nó nói về độ rộng, không nói về độ vượt trội.
Hiểu lầm thứ hai: đã gọi là trí tuệ thì máy có suy nghĩ, có cảm xúc. Một chủ tiệm điện thoại ở Cầu Giấy có thể thấy hệ thống trả lời khách rất lễ phép và tưởng nó "hiểu" khách. Nhưng lễ phép là do được huấn luyện để viết lễ phép. Máy có hiểu theo nghĩa của người hay không vẫn là câu hỏi đang bàn, chưa có kết luận.
Hiểu lầm thứ ba: chuyện này chỉ dành cho dân công nghệ. Ngược lại, chính vì máy đã làm được nhiều loại việc nên người cần hiểu nó nhất lại là người không làm kỹ thuật: phụ huynh, cán bộ phường, giáo viên, người bán hàng online. Họ là người gặp nó hằng ngày và chịu hậu quả khi nó sai.
Hiểu lầm thứ tư: đổi chữ là để làm màu. Có thể có người dùng chữ mới cho sang, nhưng lý do nghiêm túc đằng sau là muốn kéo cuộc bàn luận từ "công cụ nào tốt" sang "xã hội cần quy tắc gì". Bạn hoàn toàn có thể thấy chữ cũ đủ dùng mà vẫn đồng ý rằng những câu hỏi kia đáng hỏi.
Dùng chữ SI trong đời thường thế nào cho đúng
Khi nói chuyện thông thường, cứ dùng chữ AI. Đa số người nghe hiểu ngay; chữ SI hợp hơn khi bàn chuyện chính sách, giáo dục, trách nhiệm.
Lần đầu dùng chữ SI, giải thích kèm. Một câu như "SI, tức trí tuệ tổng quát" là đủ để người nghe khỏi đoán.
Đừng dịch SI thành "siêu trí tuệ". Đó là chữ khác, nói về chuyện khác; dùng lẫn là gây hoang mang không cần thiết.
Đừng dùng SI để quảng cáo sản phẩm. Gắn chữ "trí tuệ tổng quát" vào một ứng dụng chat bán hàng là thổi phồng.
Khi viết báo cáo, ghi rõ mình hiểu SI theo nghĩa nào. Mỗi nơi có thể dùng hơi khác; một dòng định nghĩa ở đầu tránh được nhiều tranh cãi.
Trong lớp học, dùng ví dụ thay định nghĩa. Cho học sinh thấy cùng một hệ thống làm được bài văn, bài toán, bài dịch, rồi hỏi các em chỗ nào nó sai.
Trong cuộc họp cơ quan, đặt câu hỏi theo chữ. "Hệ thống này làm được những việc gì, chưa làm được gì, ai kiểm tra kết quả" hữu ích hơn tranh luận tên gọi.
Khi đọc tin, xem người viết dùng chữ để nói gì. Cùng chữ AI, có bài nói về một tính năng nhỏ, có bài nói về cả một ngành.
Tôn trọng người thích chữ cũ. Chữ chỉ là phương tiện; tranh cãi chữ quá lâu làm lỡ câu hỏi thật.
Ghi nhớ chữ SI không thay được hiểu biết. Biết tên gọi mà không biết máy sai ở đâu thì vẫn dễ bị dẫn dắt.
Theo dõi cách các văn bản chính thức gọi. Nếu sau này có văn bản dùng một chữ cụ thể, hãy theo chữ đó khi làm thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
SI là viết tắt của từ tiếng Anh nào?
Trên diễn đàn này, SI được dùng như cách gọi ngắn cho "trí tuệ tổng quát", theo nghĩa mà một số người làm chính sách đề xuất. Không có một nguồn chính thức nào khoá cứng cách viết đầy đủ, nên điều quan trọng là hiểu nội dung: máy làm được nhiều loại việc trí óc.
SI có phải là AGI không?
Hai chữ gần nhau nhưng không trùng. AGI thường được dùng để chỉ mức máy ngang người ở hầu hết việc trí óc, một cột mốc mà người ta tranh cãi đã tới hay chưa. SI được dùng như cách gọi chung cho năng lực rộng của máy, không đòi phải chạm cột mốc đó.
Học sinh cấp hai có cần biết chữ SI không?
Không cần thuộc chữ, nhưng nên hiểu ý: cái máy các em dùng làm bài làm được nhiều việc nhưng có thể sai một cách rất tự tin. Hiểu được điều đó quan trọng hơn nhớ tên gọi.
Dùng chữ SI có làm người ta sợ máy hơn không?
Có thể, nếu giải thích không khéo. Vì vậy khi dùng chữ này nên nói luôn giới hạn của máy, để người nghe thấy đây là chuyện cần quy tắc chứ không phải chuyện để hoảng.
Có nên dùng chữ SI trong văn bản của cơ quan, trường học?
Nên theo cách gọi trong văn bản cấp trên hoặc quy định đang áp dụng. Nếu nội bộ muốn dùng chữ SI để bàn chính sách, hãy định nghĩa rõ ở đầu văn bản để mọi người hiểu giống nhau.
