Cuộc gọi giả giọng người thân là khi kẻ gian dùng máy nhái giọng con, cháu, anh chị em của bạn rồi gọi tới xin tiền gấp. Máy bây giờ làm được việc đó từ một đoạn ghi âm không dài, lấy từ clip đăng mạng hay từ chính một cuộc gọi nhầm số. Cách chống hiệu quả nhất không nằm ở phần mềm mà ở vài quy ước cả nhà thống nhất từ trước, khi chưa có ai hoảng.
Ở nhiều làng quê miền Bắc, nhà nào cũng có người đi làm xa: con lên Hà Nội, cháu ở khu công nghiệp, em đi lao động nước ngoài. Ông bà ở nhà nghe giọng con qua điện thoại là chuyện mỗi tuần. Chính sự quen thuộc đó là chỗ kẻ gian nhắm vào, vì không ai nghi giọng con mình.
Bài này không bàn kỹ thuật nhái giọng. Nó bàn chuyện gia đình: nên nói gì với nhau, ai giữ vai trò gì, và vì sao một câu hỏi kiểm tra đơn giản lại hơn mọi lời dặn "cẩn thận nhé".
Vì sao giọng quen lại dễ lừa hơn người lạ
Trước đây lừa qua điện thoại thường là một người lạ xưng công an, xưng nhân viên ngân hàng. Người lớn tuổi đã được dặn nhiều lần nên dần cảnh giác. Giọng của chính con mình thì khác: tai nhận ra giọng trước khi đầu kịp suy nghĩ, và một khi đã tin là con thì mọi câu sau đều nghe hợp lý.
Kịch bản hay gặp có ba yếu tố: giọng quen, chuyện gấp và lời dặn giữ kín. "Mẹ ơi con bị tai nạn, đang ở viện, mẹ chuyển giúp con ít tiền, đừng nói với bố kẻo bố lo." Cái gấp làm người nghe không kịp gọi ai hỏi. Cái giữ kín cắt luôn đường kiểm tra qua người thứ hai.
Máy nhái giọng giỏi nhất ở những câu ngắn, cảm xúc mạnh, nhiều tiếng khóc hoặc tiếng ồn nền. Nó kém hơn khi phải trò chuyện lâu, trả lời câu hỏi bất ngờ, hay nhắc chuyện riêng của gia đình. Kẻ gian biết điều đó nên thường nói nhanh, kêu sóng yếu, rồi chuyển sang nhắn tin để đọc số tài khoản.
Vì vậy cách phòng không phải là luyện tai để phân biệt giọng thật giọng giả. Việc đó ngày càng khó, kể cả với người trẻ. Cách phòng là tạo sẵn một bước kiểm tra mà máy không vượt qua được, và tập cho cả nhà làm bước đó thành phản xạ.
Gia đình nên thống nhất những quy ước nào?
Một câu hỏi kiểm tra riêng của nhà mình. Chọn chuyện chỉ người trong nhà biết và không bao giờ đăng lên mạng: tên con chó hồi nhỏ, món bà hay nấu ngày giỗ ông, biệt danh của em út. Không chọn ngày sinh hay tên trường, mấy thứ đó dễ tra.
Câu hỏi phải dễ nhớ với người già. Một từ mật khẩu kiểu thành phố hay khó nhớ, đến lúc cần lại quên. Câu hỏi gắn với kỷ niệm gia đình thì ông bà nhớ lâu hơn nhiều.
Quy ước gọi lại vào số quen. Bất kỳ ai gọi xin tiền, kể cả giọng giống hệt, thì cúp máy và gọi lại vào số đã lưu trong danh bạ. Số lạ, số mới, "con mượn máy bạn" đều phải gọi lại số cũ trước.
Luật không chuyển tiền khi đang bị hối. Cả nhà thống nhất: tiền gấp mấy cũng chờ thêm mười lăm phút để hỏi một người khác. Người thật gặp nạn vẫn chờ được mười lăm phút, kẻ gian thì sợ nhất khoảng thời gian đó.
Không có chuyện giữ kín với cả nhà. Nói rõ từ trước: con có chuyện gì cũng không bao giờ bảo mẹ giấu bố. Khi nghe câu "đừng nói với ai" thì đó là dấu hiệu cần dừng lại.
Chỉ định một người đầu mối. Mỗi nhà nên có một người ông bà gọi đầu tiên khi nghi ngờ, thường là người con ở gần hoặc người cháu hay về. Có sẵn tên người đó trong đầu thì lúc hoảng không bị rối.
Ghi số người đầu mối ra giấy dán cạnh điện thoại bàn. Ở quê nhiều nhà vẫn có điện thoại bàn hoặc một tờ lịch treo tường. Một dòng số điện thoại viết tay ở đó có ích hơn mọi ứng dụng.
Ông bà được quyền nghi ngờ mà không bị trách. Con cháu nên nói trước: bị bố mẹ hỏi lại, gọi lại thì không giận. Nhiều người già ngại hỏi vì sợ con nghĩ mình lẩm cẩm.
Hạn chế đăng giọng nói lên mạng công khai. Clip nói chuyện dài, livestream bán hàng đều là nguồn giọng mẫu. Không cần bỏ hẳn, nhưng nên để chế độ cho bạn bè xem với những clip có giọng con trẻ và người già.
Cẩn thận với cuộc gọi im lặng. Có kiểu gọi tới, bắt máy thì không ai nói, chờ bạn "alô alô" vài câu. Bắt máy số lạ thì để bên kia nói trước.
Tập thử một lần cho quen. Bữa cơm cuối tuần, con giả vờ gọi xin tiền và để bố mẹ hỏi câu kiểm tra. Tập một lần, lúc thật sẽ nhớ.
Báo cho họ hàng gần. Kẻ gian thường gọi vòng qua cô dì chú bác nếu bố mẹ không tin. Họ hàng cũng nên biết quy ước gọi lại số quen.
Chuyện ở một làng: khi câu hỏi kiểm tra cứu được tiền
Hình dung một gia đình ở vùng quê Thái Bình. Con trai làm thợ điện ở Bắc Ninh, con gái lấy chồng xa. Một buổi chiều mẹ nhận cuộc gọi số lạ, giọng con trai khóc, nói ngã giàn giáo, cần tiền viện phí ngay. Giọng đúng là giọng con, cả tiếng gọi "mẹ ơi" cũng giống.
Bà đã định ra ngân hàng xã. Nhưng mấy tuần trước, cô con gái về chơi có dặn: ai gọi xin tiền thì hỏi "Con chó nhà mình hồi con học lớp ba tên gì". Bà hỏi. Đầu dây bên kia ấp úng, nói sóng yếu, rồi cúp máy. Bà gọi lại số con trai đã lưu, anh đang ăn cơm ở phòng trọ, chẳng có chuyện gì.
Câu chuyện kiểu này không cần ai thông minh hơn ai. Người mẹ không phân biệt được giọng thật giả, bà chỉ có sẵn một việc để làm khi hoảng. Đó là điều quy ước gia đình mang lại: thay cho việc phải phán đoán dưới áp lực, người ta chỉ cần làm theo một bước đã thống nhất.
Điều đáng để ý là người dặn lại không phải con trai mà là con gái. Trong nhiều nhà, người hay để ý chuyện an toàn số là người trẻ nhất hoặc người làm việc văn phòng. Không quan trọng ai khởi xướng, miễn có người chịu ngồi xuống nói với bố mẹ một lần cho rõ.
Những sai lầm thường gặp khi dặn bố mẹ
Dặn chung chung "cẩn thận lừa đảo nhé". Câu này ai cũng gật nhưng không biết làm gì. Phải nói cụ thể: gặp chuyện gì thì làm bước nào.
Dọa quá mức. Nói kiểu "giờ ai gọi cũng có thể là giả" làm người già sợ nghe điện thoại, bỏ lỡ cả cuộc gọi thật của con.
Chỉ dặn một lần rồi thôi. Người lớn tuổi quên nhanh với thứ không dùng thường xuyên. Nhắc lại khi về quê, khi gọi video hằng tuần.
Chọn câu hỏi kiểm tra quá dễ tra. Tên quê, tên trường, tên vợ con đều có thể tìm được trên trang cá nhân.
Không tính tới người trông cháu. Nhiều ông bà đang trông cháu nhỏ, kẻ gian có thể nhái giọng con dâu, con rể. Quy ước phải áp cho mọi người trong nhà.
Tin vào hình ảnh gọi video. Gọi video mờ, giật, chỉ thấy mặt vài giây không phải bằng chứng. Hình cũng có thể giả.
Ngại làm phiền con trong giờ làm. Bố mẹ hay nghĩ con bận nên không gọi lại. Con cần nói rõ: gọi lại để kiểm tra thì lúc nào cũng được.
Để một mình người già giữ tài khoản ngân hàng có ứng dụng chuyển nhanh. Có thể đặt hạn mức chuyển trong ngày thấp hơn, việc lớn thì ra quầy. Hỏi nhân viên ngân hàng cách làm.
Coi chuyện bị lừa là xấu hổ. Người bị lừa thường giấu, kẻ gian lại gọi tiếp lần hai. Gia đình nên nói thẳng: bị lừa là chuyện của kẻ lừa, không phải lỗi của mình.
Quên báo khi số điện thoại đổi. Con đổi số mà không báo, lần sau bố mẹ không biết số nào là số quen.
Không biết báo cho ai khi đã chuyển tiền. Gọi ngay ngân hàng để đề nghị phong toả và báo công an xã, càng sớm càng có cơ hội.
Chuyện này có liên quan gì tới chính sách?
Nghe thì giống chuyện riêng từng nhà, nhưng nó đặt ra câu hỏi chung. Công cụ nhái giọng có thể dùng vào việc tốt: lồng tiếng phim, giúp người mất giọng nói lại bằng giọng cũ của mình. Cũng chính công cụ đó giúp kẻ gian. Xã hội phải cân nhắc chỗ nào nên siết, chỗ nào nên để mở.
Có vài hướng đang được nhiều nơi bàn: yêu cầu bên cung cấp dịch vụ nhái giọng xác minh người dùng, gắn dấu hiệu nhận biết vào âm thanh do máy tạo, buộc ngân hàng có thêm bước chặn với giao dịch bất thường của người lớn tuổi. Mỗi hướng có cái giá của nó, từ chi phí cho doanh nghiệp tới sự phiền phức cho người dùng thật.
Dù chính sách đi tới đâu, khoảng cách từ lúc một kiểu lừa mới xuất hiện tới lúc có quy định thường không ngắn. Trong khoảng đó, thứ bảo vệ người già nhanh nhất vẫn là gia đình và hàng xóm. Một buổi họp tổ dân phố, một lần cán bộ văn hoá xã nhắc trên loa, đều có tác dụng thật.
Ở góc công dân, mình có thể làm hai việc: kể lại cho người khác khi suýt bị lừa, để kiểu lừa đó bị biết đến nhanh hơn, và góp ý khi chính quyền địa phương hay ngân hàng hỏi ý kiến về cách bảo vệ người dùng. Câu chuyện thật của người dân luôn có sức nặng hơn số liệu.
Câu hỏi thường gặp
Máy cần bao nhiêu ghi âm để nhái được giọng một người?
Không cần nhiều như nhiều người nghĩ. Một clip nói chuyện tự nhiên đăng lên mạng có thể đủ để tạo ra những câu ngắn nghe giống. Càng nhiều mẫu thì giọng giả càng sát, nhưng không nên trông vào việc mình ít đăng mà chủ quan.
Có cách nào nghe ra giọng giả không?
Đôi khi có dấu hiệu như giọng đều đều, ngắt nghỉ lạ, tiếng ồn nền bất thường. Nhưng đừng dựa vào tai. Cách chắc chắn hơn là hỏi câu kiểm tra hoặc cúp máy gọi lại số quen.
Lỡ chuyển tiền rồi thì làm gì trước tiên?
Gọi ngay tổng đài ngân hàng của mình đề nghị hỗ trợ, rồi báo công an nơi gần nhất, giữ lại số điện thoại và tin nhắn. Làm càng sớm thì càng có cơ hội, chậm vài giờ là khó hơn nhiều.
Có nên cài ứng dụng chặn cuộc gọi cho bố mẹ không?
Có thể giúp lọc bớt số rác, nhưng không chặn được cuộc gọi từ số mới. Ứng dụng là lớp phụ, quy ước gia đình mới là lớp chính.
Trẻ em trong nhà có cần biết câu hỏi kiểm tra không?
Trẻ đủ lớn để nghe điện thoại một mình thì nên biết. Kẻ gian có thể gọi cho trẻ, giả giọng bố mẹ để hỏi thông tin hoặc dụ đi đâu đó.
Câu hỏi kiểm tra có nên đổi định kỳ không?
Không cần đổi thường xuyên, chỉ cần đổi khi lỡ nói ra trước người ngoài hoặc đăng lên mạng. Đổi nhiều quá người già khó nhớ, mất tác dụng.
