Có nên nhờ máy viết văn khấn, điếu văn không? Được, nếu chỉ dùng máy làm khung và tự điền phần đời người, phần tình cảm. Không nên, nếu đọc nguyên văn máy viết ra trước linh cữu hay trước bàn thờ, vì máy không biết ông bà mình là ai, và người nghe thường nhận ra.
Ở nhiều làng Bắc Bộ, việc viết sớ, khấn giỗ, đọc điếu văn vốn do một người trong họ hoặc thầy cúng đảm nhận. Người trẻ ở xa thì ngại, không biết bắt đầu từ đâu, nên tìm tới máy. Đó là chuyện tự nhiên. Điều đáng bàn là dùng tới đâu thì vẫn giữ được ý nghĩa của nghi lễ.
Máy giỏi ở đâu và hụt ở đâu
Máy giỏi phần khuôn. Văn khấn có cấu trúc khá ổn định: kính lạy, xưng danh, nêu ngày tháng, nêu việc, mời gia tiên, cầu xin, kết. Máy đã đọc nhiều mẫu nên dựng khung rất nhanh, ít sai thứ tự. Với người chưa từng viết, có một cái khung là đỡ lo nhiều.
Máy hụt ở phần riêng. Nó không biết ông nội từng đi bộ đội, bà nội gánh hàng ra chợ huyện mấy chục năm, bố hay ngồi pha trà mỗi sáng. Không được kể thì nó điền bằng những câu chung chung kiểu "suốt đời tận tuỵ hy sinh vì con cháu". Đúng mà ai cũng đúng, nghe xong không ai nhớ.
Máy còn hụt ở chuyện phong tục từng vùng. Cách xưng hô, cách gọi ngày giỗ đầu, giỗ hết, cách khấn thổ công, mỗi làng mỗi khác. Máy hay đưa ra một bản phổ thông, có khi trộn cách của vùng này với vùng khác. Người già trong họ nghe là thấy lạ ngay.
Cuối cùng, máy có thể viết những thứ nghe trang trọng nhưng sai về nghi lễ: dùng từ Hán Việt không đúng chỗ, xưng hô sai vai vế, nhầm âm lịch dương lịch. Không phải lúc nào cũng sai, nhưng sai một chữ trong lúc khấn thì người đọc lúng túng, người nghe phật lòng.
Cách dùng máy cho đúng chỗ
Dùng máy để hỏi cấu trúc. Hỏi văn khấn giỗ thường gồm những phần nào, thứ tự ra sao. Đó là kiến thức chung, máy trả lời được.
Tự điền ngày tháng âm lịch. Xem lịch và hỏi người lớn trong nhà. Không giao phần này cho máy.
Hỏi người cao tuổi trong họ về cách xưng hô. Mỗi họ có cách riêng, người già nhớ rõ nhất.
Kể cho máy vài chi tiết thật nếu muốn nó gợi ý câu. Ông làm nghề gì, bà quê ở đâu, có câu nói nào hay nhắc. Có chi tiết thì câu gợi ý mới bớt chung chung.
Sửa bằng giọng của mình. Đọc to bản nháp, câu nào mình không nói tự nhiên được thì sửa.
Bỏ những câu sáo. Câu nào đúng với mọi người đã khuất thì bỏ hoặc thay bằng chi tiết thật.
Không để máy bịa sự kiện. Máy có thể thêm những chuyện không có thật để câu văn hay hơn. Mọi chi tiết phải kiểm lại với gia đình.
Đưa bản nháp cho người lớn xem. Một bác, một chú đọc lại là bắt được lỗi phong tục.
Giữ độ dài vừa phải. Văn khấn quá dài làm người khấn hụt hơi, điếu văn quá dài làm người dự mỏi.
In bản cuối ra giấy. Đọc trên điện thoại trước bàn thờ, trước linh cữu thường bị coi là thiếu trang trọng ở nhiều nơi.
Giữ lại bản đã đọc. Lưu cho lần giỗ sau, cho con cháu sau này đọc lại.
Điếu văn: phần không ai viết thay được
Điếu văn khác văn khấn ở chỗ nó nói với người sống nhiều hơn. Nó kể lại một đời người cho họ hàng, làng xóm cùng nhớ. Giá trị của nó nằm ở những chi tiết mà chỉ người thân mới biết, và ở việc chính người thân đứng ra nói.
Hình dung một đám tang ở làng quê Bắc Ninh. Con trai cả đọc bản điếu văn trơn tru, đủ ý, đầy chữ "cần mẫn", "đức độ". Người dự gật đầu lịch sự. Rồi cô con gái út đứng lên kể thêm hai câu: hồi nhỏ mẹ đạp xe chở cô đi thi, trời mưa, mẹ lấy áo mưa của mình trùm cho cô. Cả rạp im lặng. Hai câu đó là thứ người ta mang về.
Máy có thể giúp sắp xếp ý, sửa câu cho gọn, gợi ý cách mở đầu. Nhưng nếu gia đình không tự lục lại ký ức, không ngồi với nhau kể chuyện về người đã mất, thì bản điếu văn sẽ thiếu cái hồn. Việc ngồi kể đó tự nó cũng là một phần của tang lễ, giúp người sống đi qua mất mát.
Có một lối giữa: con cháu ghi lại vài chuyện, kể lộn xộn cũng được, rồi nhờ máy sắp xếp thành bài theo trình tự đời người. Sau đó đọc lại, giữ nguyên những câu kể bằng lời của mình, chỉ để máy lo phần nối. Như vậy bài vẫn là của gia đình.
Những câu hỏi văn hoá còn để ngỏ
Nghi lễ có cần người viết là người thật không. Có người cho rằng tấm lòng nằm ở người đọc, không ở người viết. Có người cho rằng tự tay viết là một phần của lễ.
Thầy cúng dùng máy thì sao. Nếu người làm nghề dùng máy để soạn sớ nhanh hơn, gia chủ có cần biết không?
Văn khấn có nên chuẩn hoá. Máy dễ đẩy mọi nhà về một bản giống nhau, làm mất nét riêng từng làng.
Người trẻ học được gì. Dùng máy thì đỡ việc, nhưng có thể làm người trẻ không bao giờ học thuộc một bài khấn của nhà mình.
Ai giữ kho văn khấn của làng. Nhiều làng có người già nhớ những bài cổ. Ghi lại trước khi mất là việc đáng làm, máy có thể giúp chép và lưu.
Lời khấn có nên riêng tư. Kể chuyện gia đình cho máy để viết là đưa chuyện riêng ra ngoài. Nên cân nhắc chi tiết nào đưa, chi tiết nào giữ.
Có thể dùng giọng người đã khuất không. Một số dịch vụ có thể làm giọng giống người đã mất. Đây là chuyện nhạy cảm, nhiều gia đình thấy không phù hợp với lễ.
Ảnh thờ chỉnh bằng máy. Làm rõ ảnh cũ là việc tốt, nhưng chỉnh quá tay thì không còn giống người thật.
Ai được quyền quyết trong nhà. Khi con cháu bất đồng có dùng máy hay không, thường người trưởng họ hoặc người con cả quyết.
Tôn giáo khác nhau thì sao. Mỗi tôn giáo có quy định riêng về lời cầu, nên hỏi người có trách nhiệm trong cộng đồng tôn giáo đó.
Lễ nghi có thay đổi theo thời. Nghi lễ vẫn luôn đổi. Câu hỏi là đổi theo hướng nào và ai chọn.
Mấy lỗi dễ gặp khi dùng bản máy viết
Sai ngày âm lịch. Máy đổi lịch có thể sai, luôn kiểm lại với lịch giấy.
Xưng hô sai vai. Cháu nội xưng như con, dâu xưng như con đẻ, nghe rất lạ với người già.
Nhầm tên thần linh của từng vùng. Mỗi nơi khấn thổ công, thành hoàng khác nhau, máy hay ghép chung.
Dùng từ quá hiện đại. Lời khấn có câu kiểu văn bản hành chính, nghe lạc giọng.
Câu quá dài, khó đọc. Người khấn hụt hơi giữa câu.
Lặp từ ngữ khen. Ba lần "đức độ" trong một bài điếu văn.
Thêm chi tiết không có thật. Máy viết "ông từng làm trưởng thôn" trong khi ông chưa từng làm.
Quên tên người dự quan trọng. Lời cảm ơn trong tang lễ cần đủ đại diện, máy không biết ai đến.
Mở đầu bằng định nghĩa. Máy có thói mở kiểu "ngày giỗ là dịp…", không ai khấn như thế.
Không ghi rõ địa chỉ. Văn khấn nhiều nơi cần nêu nơi cư trú theo cách gọi làng xã, máy hay bỏ.
Không khớp với người đọc. Bài viết cho giọng trang trọng nhưng người đọc là đứa cháu mười lăm tuổi, đọc ngượng.
Câu hỏi thường gặp
Đọc văn khấn trên điện thoại có được không?
Nhiều gia đình chấp nhận khi người khấn chưa thuộc. Nhưng ở nhiều nơi, người già vẫn thấy in ra giấy hoặc chép tay trang trọng hơn, nên hỏi ý người lớn trong nhà trước.
Máy có viết được văn khấn cho từng vùng không?
Máy thường cho bản phổ thông. Muốn đúng phong tục làng mình, cần kể cho nó những điểm riêng hoặc hỏi người cao tuổi trong họ rồi tự sửa.
Điếu văn dài bao nhiêu là vừa?
Đọc trong khoảng vài phút là vừa với đa số đám tang. Quá ngắn thì sơ sài, quá dài thì người dự đứng mỏi và ý chính bị loãng.
Kể chuyện gia đình cho máy có lộ thông tin không?
Có thể, tuỳ dịch vụ. Nên bỏ số điện thoại, địa chỉ chi tiết, chuyện tiền nong và chuyện riêng nhạy cảm khi nhờ máy viết.
Có nên ghi âm người già đọc bài khấn cổ của họ?
Rất nên, nếu được người đó đồng ý. Đó là cách giữ lại vốn văn hoá riêng của dòng họ, máy có thể giúp chép lại thành chữ để lưu.
