Người già ở quê trò chuyện với máy cho đỡ buồn là chuyện đáng mừng hay đáng lo? Cả hai. Đáng mừng vì những buổi chiều dài một mình bớt im lặng, ông bà có chỗ hỏi han, kể chuyện, nghe đọc truyện. Đáng lo nếu máy thành cái cớ để con cháu gọi về ít đi, hoặc ông bà tin lời máy trong chuyện sức khoẻ, tiền bạc.
Ở nhiều làng miền Trung, cảnh nhà chỉ còn hai ông bà, có khi chỉ một người, không còn hiếm. Con vào Nam làm công nhân, cháu ra thành phố học. Chiếc điện thoại thông minh con mua cho để gọi video giờ có thêm một tính năng: nói chuyện được với máy. Bài này bàn chuyện đó ở góc gia đình và cộng đồng.
Vì sao máy trò chuyện hấp dẫn với người già
Máy không bao giờ mệt khi nghe kể lại chuyện cũ lần thứ mười. Nó không vội cúp máy vì đang bận, không gắt khi bị hỏi lại. Với một người già sống một mình, sự kiên nhẫn đó quý hơn ta tưởng. Con cháu thương bố mẹ thật, nhưng cuối ngày làm ca ai cũng mệt.
Nó còn trả lời được những câu hỏi lặt vặt mà người già ngại hỏi con: thời tiết mai thế nào, bài hát này của ai, cách nấu món mứt gừng, hôm nay ngày bao nhiêu âm lịch. Mỗi câu nhỏ, nhưng tự hỏi được là thấy mình còn tự lo được, không phải phiền ai.
Với người mắt kém, nói thay gõ mở ra cả một thế giới. Nhờ máy đọc tin, đọc truyện, nhắc giờ uống thuốc. Có cụ dùng máy để nghe đọc lại những bức thư cũ được con cháu chụp ảnh lại.
Nhưng chính sự dễ chịu đó là chỗ cần cẩn thận. Một người lúc nào cũng đồng ý, lúc nào cũng có mặt, có thể dần thay chỗ những mối quan hệ khó hơn mà thật hơn: hàng xóm, hội người cao tuổi, câu lạc bộ dưỡng sinh ở sân nhà văn hoá.
Những rủi ro con cháu cần biết
Lời khuyên sức khoẻ sai. Máy có thể trả lời tự tin về thuốc, liều dùng, bài thuốc dân gian mà không đúng với bệnh của ông bà. Chuyện thuốc men phải hỏi bác sĩ, dược sĩ, trạm y tế xã.
Bị dẫn tới quảng cáo. Một số ứng dụng trò chuyện chèn gợi ý mua thực phẩm chức năng, thuốc bổ. Người già dễ tin vì "máy nói".
Lộ thông tin cá nhân. Kể chuyện thân mật dễ kéo theo kể số tài khoản, tên con cháu, nơi con làm việc.
Lừa đảo đội lốt. Kẻ gian có thể làm ứng dụng trông như máy trò chuyện rồi dụ cài thêm phần mềm hoặc chuyển tiền.
Phụ thuộc cảm xúc. Có người nói chuyện với máy hàng giờ mỗi ngày, ít ra khỏi nhà hơn.
Con cháu yên tâm sai chỗ. Nghĩ "bố có máy nói chuyện rồi" nên gọi về thưa dần.
Máy không biết khi nào có chuyện. Người già nói mình chóng mặt, máy có thể chỉ khuyên nghỉ ngơi, không báo ai.
Hiểu sai giọng địa phương. Máy nghe nhầm câu hỏi rồi trả lời một chuyện khác, người già tưởng đúng.
Gói cước và chi phí ẩn. Một số dịch vụ thu phí theo tháng, người già không biết mình đã đăng ký.
Thông tin thời sự sai. Máy có thể đưa tin sai về chính sách lương hưu, trợ cấp, khiến ông bà hoang mang.
Mất dần kỹ năng xã hội. Nói với máy thì không cần nhường lời, không cần đọc nét mặt, lâu ngày ngại nói với người.
Không có ai chịu trách nhiệm khi máy nói sai. Nếu máy khuyên sai gây hại, gia đình thường không biết hỏi ai.
Một cách sắp xếp hợp lý trong gia đình
Hình dung bà cụ ở một làng Quảng Bình, chồng mất mấy năm, hai con ở xa. Cô con gái cài cho mẹ ứng dụng trò chuyện, nhưng ngồi với mẹ một buổi để dặn: hỏi thời tiết, hỏi cách nấu ăn, nghe đọc truyện thì thoải mái; chuyện thuốc, chuyện tiền, chuyện ai gọi xin gì thì gọi cho con.
Cô cũng nhờ chị hàng xóm, người hay sang chơi, để ý giúp: thấy bà ở trong nhà nhiều quá thì rủ ra sân tập dưỡng sinh buổi chiều. Hội người cao tuổi của thôn có buổi sinh hoạt hằng tháng, cô gọi điện nhờ chi hội trưởng nhắc bà đi.
Quan trọng nhất, cô giữ lịch gọi video cố định mỗi tối chủ nhật, không vì mẹ đã có máy mà lơ đi. Bà vẫn trò chuyện với máy, nhưng chuyện kể với máy hôm trước thành chuyện kể lại với con tối chủ nhật. Máy thành thêm một người nghe, không thay ai.
Cách sắp xếp này không tốn tiền, chỉ cần một buổi ngồi dặn và vài cuộc gọi nhờ vả. Nó dựa trên điều người Việt đã quen: tình làng nghĩa xóm và trách nhiệm con cái. Máy chỉ là đồ dùng mới trong một nếp cũ.
Câu hỏi chính sách đặt ra
Có nên có tiêu chuẩn riêng cho sản phẩm hướng tới người già không. Ví dụ cấm chèn quảng cáo thuốc, bắt buộc nhắc đi khám bác sĩ khi người dùng nói về triệu chứng.
Ai giám sát lời khuyên sức khoẻ của máy. Hiện nhiều nơi để doanh nghiệp tự chịu, chưa có cơ chế chung rõ ràng.
Chương trình hỗ trợ người cao tuổi có nên dùng máy. Máy có thể giúp gọi hỏi thăm định kỳ, nhưng có làm giảm số lần cán bộ, tình nguyện viên tới nhà không?
Dữ liệu trò chuyện của người già ai giữ. Đó là những chuyện rất riêng, cần quy tắc rõ về lưu trữ và chia sẻ.
Người già có quyền biết mình đang nói với máy. Máy nên tự giới thiệu là máy, nhất là khi giọng nghe rất giống người.
Hội người cao tuổi có vai trò gì. Có thể là nơi hướng dẫn dùng an toàn, nơi ông bà kể với nhau kinh nghiệm.
Trạm y tế xã có nên dùng máy để nhắc lịch thuốc. Tiện, nhưng ai chịu trách nhiệm khi nhắc sai?
Có nên hỗ trợ chi phí cho người già vùng xa. Thiết bị, gói cước là rào cản thật với người thu nhập thấp.
Làm sao đo được tác động lên sự cô đơn. Chưa có cách đo thống nhất, nhiều ý kiến còn dựa trên cảm nhận.
Ai đứng ra khi người già bị lừa qua ứng dụng trò chuyện giả. Câu hỏi về trách nhiệm của nền tảng phân phối ứng dụng.
Văn hoá chăm sóc cha mẹ có đổi không. Lo ngại lớn nhất không phải ở máy mà ở việc con cháu coi máy là đủ.
Mấy việc nhỏ con cháu làm được ngay
Ngồi cùng ông bà buổi đầu. Dùng thử chung, xem máy trả lời thế nào với giọng của ông bà.
Dặn rõ ba vùng cấm. Thuốc men, tiền bạc, người lạ xin thông tin: những chuyện này gọi con.
Tắt mua hàng trong ứng dụng. Hoặc gỡ phương thức thanh toán khỏi điện thoại của ông bà.
Ghi số người hỗ trợ lên giấy dán cạnh điện thoại. Con, hàng xóm, trạm y tế xã.
Giữ lịch gọi cố định. Một buổi cố định trong tuần đáng giá hơn nhiều cuộc gọi bất chợt.
Hỏi lại ông bà đã nói chuyện gì với máy. Vừa là chuyện để nói, vừa là cách phát hiện thông tin sai.
Nhờ hàng xóm thân để ý. Một người ở gần có ích hơn mọi công cụ theo dõi.
Khuyến khích sinh hoạt hội. Hội người cao tuổi, câu lạc bộ thơ, dưỡng sinh, hát văn.
Chọn ứng dụng ít quảng cáo. Đọc đánh giá, hỏi người dùng khác, tránh ứng dụng lạ.
Cập nhật điện thoại định kỳ. Khi về quê, kiểm tra ứng dụng lạ, quyền truy cập lạ.
Không mắng khi ông bà dùng sai. Bị mắng thì lần sau ông bà giấu, khó giúp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Máy trò chuyện có giúp giảm cô đơn thật không?
Nhiều người dùng nói thấy đỡ buồn hơn, nhất là lúc không có ai bên cạnh. Nhưng mức độ và tác động lâu dài vẫn chưa được đo rõ, và máy không thay được sự có mặt của người thân.
Có nên để ông bà hỏi máy về bệnh không?
Hỏi để hiểu thêm về một bệnh chung thì được, nhưng quyết định dùng thuốc, đổi liều phải hỏi bác sĩ, dược sĩ. Nên dặn ông bà rõ ranh giới này.
Người già không biết chữ có dùng được không?
Được, vì chỉ cần nói và nghe. Đây là lợi thế lớn của cách dùng bằng giọng nói, miễn máy nghe được giọng của ông bà.
Làm sao biết ông bà có bị lừa qua ứng dụng không?
Để ý dấu hiệu như hỏi mượn tiền bất thường, giấu điện thoại, cài ứng dụng lạ, nhận cuộc gọi lạ nhiều. Hỏi chuyện nhẹ nhàng, đừng tra hỏi.
Có nên dùng máy thay cho việc thuê người chăm sóc?
Không. Máy có thể nhắc giờ, trò chuyện, nhưng không đỡ được người ngã, không nấu được bữa, không nhận ra dấu hiệu bệnh như người.
