Ai kiểm chứng tin đồn trong nhóm chat của thôn? Thường là không ai cả, và đó là vấn đề. Trước đây làm một tấm ảnh giả cần người biết chỉnh ảnh; bây giờ máy làm ra ảnh, clip trông như thật trong vài phút. Nhóm chat của thôn, của hội phụ huynh, của dòng họ thành nơi tin đồn đi nhanh nhất, vì mọi người tin nhau.
Cách chống không phải là bắt mọi người thành chuyên gia soi ảnh. Cách chống là xây vài thói quen chung trong cộng đồng, có vài người tin cậy làm đầu mối, và biết khi nào phải hỏi chính quyền thay vì hỏi nhóm. Bài này bàn những việc đó, ở quy mô một thôn, một xóm.
Vì sao nhóm chat thôn xóm dễ bị tin đồn hơn mạng rộng
Trên mạng rộng, người ta quen nghi ngờ người lạ. Trong nhóm chat thôn, người chia sẻ là bác hàng xóm, cô giáo của con, anh chi hội trưởng. Người ta tin tin nhắn vì tin người gửi, mà người gửi lại chỉ chuyển tiếp từ nhóm khác. Niềm tin cá nhân được dùng để bảo lãnh cho một thứ không ai kiểm.
Tin đồn ở thôn hay xoay quanh mấy chủ đề quen: giải phóng mặt bằng, giá nông sản, dịch bệnh vật nuôi, trẻ con bị bắt cóc, người lạ vào làng. Đó đều là chuyện người ta lo thật, nên một tấm ảnh minh hoạ đúng nỗi lo sẽ được chuyển đi trước khi ai kịp hỏi.
Ảnh và clip do máy tạo thêm một lớp khó. Trước kia ảnh giả hay là ảnh thật bị gắn sai chuyện, tra lại là ra. Ảnh do máy tạo thì không có bản gốc nào để tra. Nó có thể là cảnh một con đê vỡ chưa từng vỡ, một đám đông chưa từng tụ tập.
Thêm nữa, nhóm thôn có nhiều người lớn tuổi mới dùng điện thoại thông minh vài năm. Họ chưa có kinh nghiệm với những trò mà người trẻ đã gặp nhiều. Họ cũng là người hay chuyển tiếp nhất, vì muốn báo cho bà con biết, xuất phát từ lòng tốt.
Thói quen chung cả nhóm nên có
Hỏi "ai chụp, ở đâu, lúc nào" trước khi chuyển. Ba câu hỏi đơn giản. Không trả lời được thì chưa chuyển.
Phân biệt tin của mình và tin chuyển tiếp. Người gửi nên ghi rõ "mình chụp" hay "nhận từ nhóm khác". Chỉ vậy thôi đã giảm nhiều hiểu lầm.
Không chuyển tin gây hoảng trong đêm. Tin dọa dẫm gửi lúc khuya thường được chuyển vội. Chờ tới sáng để hỏi người biết.
Chuyện chính sách đất đai, đền bù thì chờ văn bản. Mọi thứ liên quan quyền lợi phải có thông báo chính thức từ xã, không tin ảnh chụp màn hình.
Để ý chi tiết lạ trong ảnh. Ngón tay, chữ trên biển, mặt người phía sau hay bị máy làm méo. Không phải lúc nào cũng có, nhưng có thì đáng ngờ.
Hỏi người ở tại chỗ. Ảnh nói đê vỡ ở xã bên thì gọi một người quen ở xã bên. Một cuộc gọi nhanh hơn mọi công cụ.
Không thêm lời bình gây giận. Chuyển tin kèm "quá đáng thật", "phải xử" khiến người đọc phản ứng trước khi nghĩ.
Đính chính trong chính nhóm đã đăng. Tin sai đã lan trong nhóm nào thì đính chính ở nhóm đó, ghi rõ, không xoá lặng lẽ.
Không đăng ảnh trẻ con người khác. Ảnh trẻ em có thể bị lấy làm nguyên liệu cho ảnh giả hoặc tin đồn bắt cóc.
Quản trị nhóm có quy định nhẹ nhàng. Một tin ghim đầu nhóm với vài quy tắc chia sẻ, nhắc lại mỗi vài tháng.
Không tấn công người lỡ chuyển tin sai. Bị bêu riếu thì lần sau người ta giấu, không đính chính nữa.
Khen người kiểm trước khi chuyển. Thói quen tốt cần được ghi nhận công khai thì mới lan ra.
Một buổi họp thôn có thể làm gì
Ở nhiều thôn miền Bắc, nhà văn hoá thôn vẫn là nơi họp định kỳ. Một buổi họp có thể dành mười lăm phút cho chuyện tin đồn: kể một tin giả gần đây cả thôn từng tin, giải thích vì sao nó sai, và thống nhất cách làm lần sau. Câu chuyện có thật của chính thôn mình có sức thuyết phục hơn mọi tờ rơi.
Có thể chọn ra hai, ba người làm đầu mối hỏi lại: một người trẻ biết dùng công cụ tìm ảnh, một người có quan hệ với cán bộ xã, một người được bà con nể. Khi có tin đáng ngờ, ai cũng biết tag tên ba người đó để hỏi. Không ai phải là chuyên gia, chỉ cần có người nhận việc.
Loa truyền thanh của thôn, xã cũng là kênh tốt để nhắc lại những kiểu tin giả đang lan. Người già nghe loa nhiều hơn đọc tin nhắn. Một lời nhắc ngắn trên loa vào buổi chiều có khi hiệu quả hơn mười tin nhắn.
Cái khó là giữ cho đều. Một buổi họp nhắc một lần rồi quên thì sáu tháng sau mọi thứ lại như cũ. Đưa chuyện này vào nội dung họp thường kỳ, mỗi lần vài phút, là cách bền hơn là làm một chiến dịch lớn.
Ở góc chính sách: ai nên chịu phần nào?
Bên làm công cụ tạo ảnh. Có nên gắn dấu nhận biết vào ảnh do máy tạo không, và dấu đó có bền khi ảnh bị chụp lại, cắt xén không, vẫn còn đang bàn.
Nền tảng nhắn tin. Có thể giới hạn số lần chuyển tiếp, gắn nhãn "đã chuyển nhiều lần". Đổi lại người dùng có thể thấy phiền.
Chính quyền cơ sở. Kênh thông báo chính thức cần nhanh và dễ tìm, để người dân có chỗ đối chiếu. Thông tin chậm thì tin đồn lấp chỗ trống.
Báo chí địa phương. Có thể làm mục kiểm chứng tin đồn của tỉnh, nói bằng giọng gần gũi.
Nhà trường. Dạy học sinh cách kiểm ảnh, rồi học sinh về dạy lại ông bà. Đường đi ngược này hiệu quả hơn ta tưởng.
Người tạo ảnh giả cố ý. Nguyên tắc chung là ai cố tình tạo và tung tin sai gây hại phải chịu trách nhiệm; mức độ cụ thể do pháp luật quy định.
Người chuyển tiếp vô tình. Câu hỏi khó: có nên phạt người chia sẻ không biết là sai? Nhiều ý kiến cho rằng nên tập trung giáo dục hơn xử phạt.
Quản trị nhóm. Có trách nhiệm gì với tin trong nhóm mình quản lý? Hiện thường chỉ là trách nhiệm đạo đức.
Tổ chức đoàn thể. Hội phụ nữ, hội người cao tuổi, đoàn thanh niên có mạng lưới tới từng xóm, hợp để lan thói quen kiểm chứng.
Doanh nghiệp viễn thông. Có thể gửi tin nhắn cảnh báo theo đợt khi có kiểu tin giả lớn đang lan.
Mỗi người dùng. Phần dễ làm nhất và nhanh nhất vẫn là thói quen của từng người trước khi bấm chuyển.
Khi nào không nên tự kiểm mà phải hỏi chính quyền
Tin về thiên tai, vỡ đê, xả lũ. Gọi ban chỉ huy phòng chống thiên tai của xã hoặc nghe loa xã. Không tự đoán.
Tin về dịch bệnh người và vật nuôi. Hỏi trạm y tế xã, cán bộ thú y.
Tin về thu hồi đất, quy hoạch. Hỏi bộ phận địa chính xã, xem văn bản niêm yết.
Tin về người mất tích, bắt cóc. Báo công an xã, đừng tự chia sẻ ảnh người bị nghi ngờ.
Tin về chính sách hỗ trợ, tiền trợ cấp. Kẻ gian hay mượn danh để thu tiền "làm hồ sơ". Hỏi thẳng cán bộ chính sách xã.
Tin về thực phẩm bẩn, thuốc giả. Báo cơ quan y tế, đừng đăng tên cửa hàng khi chưa rõ, dễ oan người.
Tin có ảnh người cụ thể bị tố. Đăng ảnh người khác kèm lời tố là có thể gây hại nặng nếu sai.
Tin về điện, nước bị cắt. Hỏi tổng đài của đơn vị cung cấp, có lịch chính thức.
Tin về giá lúa, giá lợn đột biến. Hỏi thương lái quen, hợp tác xã, đừng bán tháo vì một tin nhắn.
Tin dẫn lời cán bộ xã. Gọi chính người được dẫn lời. Câu nói gán cho người thật rất dễ bị bịa.
Tin kèm số tài khoản kêu gọi quyên góp. Xác minh với người nhà nạn nhân hoặc tổ chức đoàn thể trước khi chuyển tiền.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một tấm ảnh do máy tạo?
Không có cách nào chắc chắn chỉ bằng mắt. Có thể để ý bàn tay, chữ, mặt người phía sau, ánh sáng bất hợp lý, nhưng ảnh tốt có thể không có lỗi nào. Hỏi nguồn và hỏi người tại chỗ vẫn đáng tin hơn.
Lỡ chuyển tin sai thì nên làm gì?
Nhắn đính chính ngay trong nhóm đã chuyển, ghi rõ tin trước sai và sai ở đâu. Không cần xin lỗi rườm rà, quan trọng là nhanh và rõ.
Quản trị nhóm có nên xoá tin đồn không?
Xoá giúp chặn lan tiếp nhưng có thể bị cho là che giấu. Cách tốt hơn là giữ tin, trả lời ngay bên dưới bằng thông tin đã kiểm, rồi xoá nếu tin gây hại.
Người già trong nhà hay chuyển tin sai thì nói sao cho khỏi phật lòng?
Đừng chê trước nhóm. Gọi riêng, cảm ơn vì đã quan tâm bà con, rồi chỉ một mẹo nhỏ như hỏi ba câu ai chụp, ở đâu, lúc nào.
Có công cụ nào kiểm ảnh dễ dùng không?
Có công cụ tìm ảnh ngược trên trình duyệt, giúp tìm xem ảnh đã xuất hiện ở đâu. Với ảnh do máy tạo mới, công cụ thường không tìm thấy gì, và không tìm thấy gì cũng là một dấu hiệu nên dè dặt.
Tin đồn đúng một nửa thì có nên chuyển không?
Một nửa sai thường gây hại nhiều hơn tin sai hẳn, vì nó dễ tin. Chờ có thông tin đầy đủ hoặc chuyển kèm ghi chú rõ phần nào chưa kiểm.
