Máy làm được thơ lục bát đúng luật, viết được truyện ngắn đủ mở thân kết. Vậy giá trị sáng tác của người nằm ở đâu? Ở trải nghiệm riêng mà máy không có, ở việc người viết đứng tên và chịu trách nhiệm với chữ của mình, và ở mối quan hệ giữa người viết với người đọc cụ thể của họ: bạn thơ trong câu lạc bộ, học trò, bà con trong làng.
Câu hỏi này không chỉ của nhà văn chuyên nghiệp. Nó chạm tới hàng nghìn câu lạc bộ thơ ở làng xã, những người viết nghiệp dư đăng bài trên báo tường, học sinh viết bài dự thi. Khi máy viết được trong vài giây, những người ấy nên nghĩ gì về việc mình làm?
Máy viết thơ giỏi tới đâu
Phải công bằng: máy viết thơ vần điệu khá trơn tru. Lục bát đúng nhịp, đúng vần chân vần lưng, chữ đẹp, hình ảnh quen thuộc như cánh cò, luỹ tre, mái đình. Với người đọc lướt, nhiều bài khó phân biệt với thơ người làm.
Nhưng đọc kỹ thì thấy cái hụt. Hình ảnh máy dùng là hình ảnh trung bình, thứ đã xuất hiện trong hàng nghìn bài trước. Nó ít khi có chi tiết lạ chỉ người từng sống mới biết: mùi rơm ướt sau trận mưa tháng Mười, tiếng mõ trâu lúc chạng vạng ở một xóm cụ thể, câu mẹ mắng khi làm vỡ bát.
Máy cũng không có lý do để viết. Một bài thơ của người thường bắt đầu từ một chuyện: nhớ vợ đã mất, mừng cháu đỗ đại học, buồn vì con sông làng cạn. Cái lý do đó thấm vào giọng thơ. Máy viết khi được bảo viết, về bất cứ chuyện gì, với cùng một giọng dễ chịu.
Điều này không có nghĩa máy vô dụng với người làm thơ. Nó có thể gợi vần, gợi từ, chỉ ra chỗ sai luật. Nhưng phần làm nên bài thơ đáng nhớ vẫn là phần người mang vào.
Câu lạc bộ thơ ở làng xã nên ứng xử thế nào
Nói thẳng chuyện này trong buổi sinh hoạt. Đừng để mỗi người tự đoán. Thống nhất chung thì ai cũng yên tâm.
Phân biệt dùng máy để học và dùng máy để viết thay. Hỏi máy luật bằng trắc là học. Đem bài máy viết đi đọc là chuyện khác.
Đề nghị ghi rõ khi có dùng máy. Một dòng ghi chú là đủ, không cần xấu hổ.
Không đem bài máy viết dự thi. Cuộc thi chấm người viết. Nộp bài máy viết là không công bằng với người tự làm.
Khuyến khích thơ có chi tiết thật. Ra đề theo chuyện làng mình: mùa gặt năm nay, cây gạo đầu xóm, người lái đò.
Đọc to trước câu lạc bộ. Thơ đọc to, có người hỏi lại, người viết phải giải thích được ý mình.
Ghi lại thơ của các cụ. Nhiều bài hay chỉ nằm trong trí nhớ. Máy có thể giúp chép lại thành chữ, đó là cách dùng đáng khuyến khích.
Mời học sinh tham gia. Để các em thấy thơ là chuyện của người thật, không phải bài tập máy làm hộ.
Không soi mói, nghi ngờ lẫn nhau. Không có công cụ nào biết chắc bài nào máy viết. Nghi oan làm mất tình bạn thơ.
Coi trọng quá trình hơn sản phẩm. Câu lạc bộ là chỗ gặp nhau, bài thơ là cái cớ. Máy không thay được buổi gặp.
Lưu bài theo người viết, có ngày tháng. Sổ thơ của câu lạc bộ là tư liệu quý cho làng sau này.
Chân thật: thứ người đọc thật sự cần
Khi đọc một bài thơ của bác hàng xóm về người vợ đã khuất, người đọc không chỉ đọc chữ. Họ đọc một con người họ biết, một nỗi buồn họ từng chứng kiến. Nếu sau đó biết bài thơ do máy viết, cảm giác bị hẫng là có thật, dù chữ vẫn đẹp như cũ.
Đó là lý do nhiều người cho rằng vấn đề không nằm ở việc dùng máy, mà ở việc nói thật. Một người dùng máy để sửa vần nhưng giữ nguyên cảm xúc và chi tiết của mình thì bài vẫn là của họ. Một người để máy viết hết rồi đứng tên thì đã lấy đi của người đọc một thứ họ tưởng mình được nhận.
Ở lớp học cũng vậy. Học sinh nộp bài văn tả mẹ do máy viết thì thầy cô không chỉ mất một bài để chấm. Thầy cô mất cơ hội biết mẹ em là người thế nào, và em mất cơ hội nhìn mẹ mình kỹ hơn để viết. Bài văn tả người vốn là một bài tập nhìn.
Có người cãi rằng văn chương xưa nay vẫn có người viết hộ, viết thuê. Đúng. Nhưng trước đây việc đó tốn công, hiếm. Bây giờ nó rẻ và nhanh tới mức có thể thành thói quen. Câu hỏi là cộng đồng muốn chuẩn mực nào khi việc viết hộ không còn tốn gì.
Những câu hỏi chung còn đang bàn
Tác phẩm máy tạo có quyền tác giả không. Nhiều nơi trên thế giới đang bàn, quan điểm phổ biến là cần có đóng góp sáng tạo của người. Nguyên tắc cụ thể nên hỏi người làm luật.
Máy học từ thơ của ai. Máy viết được thơ vì đã đọc rất nhiều thơ người viết. Người viết có được hỏi ý, có được chia phần không?
Có nên bắt buộc ghi nhãn. Ghi nhãn giúp minh bạch, nhưng khó kiểm và dễ bị lách.
Nhà xuất bản, báo chí xử lý ra sao. Có nơi yêu cầu cam kết tự viết, có nơi chưa có quy định.
Giải thưởng văn chương xét thế nào. Nếu không phát hiện được, giải thưởng có còn ý nghĩa với người tự viết?
Văn mẫu trong trường học. Văn mẫu đã là vấn đề từ lâu, máy làm nó trở thành văn mẫu cá nhân hoá.
Thơ máy có làm nghèo tiếng Việt không. Nếu nhiều người dùng máy, chữ nghĩa có thể dồn về những cách nói trung bình.
Hay làm giàu tiếng Việt. Người chưa từng viết có thể được máy giúp bước đầu, rồi tự viết hay hơn.
Máy có nên bắt chước giọng một nhà thơ cụ thể. Nhiều người thấy đó là xâm phạm phong cách, nhất là với người còn sống.
Ai chịu trách nhiệm nếu thơ máy viết xúc phạm ai. Người đứng tên đăng bài vẫn là người chịu trách nhiệm chính về nội dung đăng.
Trẻ em có nên học làm thơ khi máy làm được. Nhiều thầy cô cho rằng càng nên, vì học làm thơ là học nhìn và học cảm.
Người viết nghiệp dư có thể dùng máy thế nào cho khỏi mất mình
Cách thứ nhất là để máy làm người đọc khó tính chứ không làm người viết. Viết xong bài của mình, nhờ máy chỉ chỗ sai luật, chỗ lặp từ, chỗ ý chưa rõ. Quyết sửa hay không vẫn là mình. Bài vẫn mang giọng mình, chỉ bớt lỗi.
Cách thứ hai là dùng máy để học cái mình chưa biết. Một bác về hưu muốn thử làm thơ Đường luật có thể hỏi máy về niêm, luật, đối, rồi tự tập. Máy giải thích kiên nhẫn, không chê bác dốt. Đó là việc máy làm tốt và không lấy đi gì của người học.
Cách thứ ba, cẩn thận hơn, là nhờ máy gợi ý khi bí. Bí một câu kết thì hỏi vài hướng, đọc xong rồi tự viết câu của mình, không chép. Nhiều người viết lâu năm thấy cách này giống trò chuyện với bạn thơ, chỉ cần giữ kỷ luật đừng chép nguyên.
Điều nên tránh là bắt đầu từ máy. Khi bài đầu tiên trên trang giấy là bài máy viết, người ta dễ chỉ sửa lặt vặt rồi coi là của mình. Bắt đầu từ trang giấy trắng, dù vụng, thì những câu vụng đó mới là của mình, và chúng thường là những câu người đọc nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Có công cụ nào biết chắc bài thơ do máy viết không?
Hiện chưa có công cụ nào đáng tin tuyệt đối, nhất là với thơ ngắn. Các công cụ kiểm có thể báo sai cả hai chiều, nên không nên dùng để buộc tội ai.
Dùng máy sửa vần cho bài thơ của mình có sai không?
Phần lớn mọi người coi đó là dùng công cụ, giống như tra từ điển vần. Nếu ý và chi tiết là của mình thì bài vẫn là của mình, nhưng gửi dự thi thì nên đọc kỹ thể lệ.
Máy làm thơ lục bát có đúng luật không?
Phần lớn là đúng nhịp và vần, đôi khi vẫn sai thanh bằng trắc ở chữ thứ sáu, thứ tám. Người quen làm thơ đọc qua là nhận ra.
Học sinh dùng máy viết văn thì thầy cô nên làm gì?
Thay vì chỉ cấm, nhiều thầy cô cho viết tại lớp, hỏi thêm về chi tiết trong bài, hoặc ra đề gắn với trải nghiệm riêng của từng em.
Đăng thơ máy viết lên mạng có cần ghi chú không?
Pháp luật chưa chắc đã bắt buộc trong mọi trường hợp, nhưng ghi chú là cách tôn trọng người đọc và tránh hiểu lầm về sau.
Người làm thơ nghiệp dư có nên lo bị máy thay thế?
Thơ nghiệp dư chưa bao giờ là chuyện cạnh tranh. Người ta làm thơ để nói điều mình nghĩ với người mình quý, và việc đó máy không làm thay được.
