Nói ngắn: AI là chữ chung cho mọi hệ thống máy làm việc trí óc. AGI là mức máy ngang người ở hầu hết việc trí óc. ASI là mức máy vượt xa người ở gần như mọi việc. SI, trí tuệ tổng quát, là cách gọi mà một số người làm chính sách muốn dùng thay chữ AI, nhấn vào độ rộng của năng lực và hệ quả xã hội của nó.
Bốn chữ này hay bị dùng lẫn, kể cả trên báo. Một bài nói "máy đã đạt AGI" có khi chỉ đang tả một phần mềm viết văn khá trôi. Một bài khác nhắc ASI để giật tít khi chuyện thật chỉ là một bản cập nhật. Bài này đặt bốn chữ cạnh nhau, kèm ví dụ đời thường, để lần sau đọc tin bạn biết người viết đang nói tới tầng nào.
Hình dung bốn chữ như bốn câu hỏi khác nhau
Cách dễ nhớ nhất là coi mỗi chữ trả lời một câu hỏi riêng. AI trả lời câu "đây có phải máy làm việc trí óc không". Một phần mềm gợi ý bài hát, một bộ lọc ảnh làm mờ phông, một hệ thống trả lời tổng đài đều là AI theo nghĩa rộng này.
AGI trả lời câu "máy đã ngang người ở hầu hết việc trí óc chưa". Đây là một cột mốc, và người ta tranh cãi rất nhiều về chuyện cột mốc ấy là gì, đo thế nào, đã tới gần hay còn xa. Không có một bài kiểm tra duy nhất nào mà ai cũng công nhận.
ASI trả lời câu "nếu máy vượt xa người thì sao". Đây phần lớn là chuyện bàn trước, chuyện chuẩn bị và phòng ngừa, không phải mô tả thứ đang có. Trang chị em vietnamasi.com đi sâu vào mảng này ở góc kỹ thuật và an toàn.
SI trả lời câu "xã hội nên gọi và đối xử với thứ năng lực rộng đang có mặt khắp nơi này thế nào". Nó không phải nấc thang thứ tư nằm trên ASI. Nó là một cách đặt tên phục vụ bàn chính sách, có thể dùng để nói về hệ thống hôm nay mà không cần chờ cột mốc nào.
Bảng so sánh nhanh bốn chữ
AI, nghĩa rộng nhất. Mọi hệ thống máy làm việc mà trước đây cần trí óc người, từ việc rất hẹp tới việc rộng.
AI hay đi kèm chữ "hẹp". Khi người ta nói "AI hẹp" là nói loại chỉ làm một việc, như nhận diện khuôn mặt ở cửa toà nhà.
AGI, mức ngang người. Một cột mốc giả định: làm được hầu hết việc trí óc mà một người trưởng thành làm được, ở mức tương đương.
AGI chưa có định nghĩa chung. Mỗi nhóm nghiên cứu, mỗi người viết đặt ngưỡng khác nhau; vì thế câu "đã đạt AGI" luôn phải hỏi lại "theo định nghĩa nào".
ASI, mức vượt xa người. Giả định máy giỏi hơn người giỏi nhất ở gần như mọi lĩnh vực, kể cả khoa học và chiến lược.
ASI là chủ đề phòng ngừa. Người bàn về ASI thường hỏi làm sao giữ được quyền kiểm soát nếu nó xuất hiện, không phải tả nó đang làm gì.
SI, trí tuệ tổng quát. Cách gọi nhấn vào độ rộng năng lực và hệ quả xã hội; được một số người làm chính sách đề xuất thay chữ AI.
SI không đòi cột mốc. Có thể dùng SI cho hệ thống hiện nay vì chúng đã làm được nhiều loại việc, dù chưa ai chứng minh chúng ngang người.
Chữ dễ nhầm nhất: SI và "siêu trí tuệ". Chữ S dễ làm người ta nghĩ tới "siêu"; thực ra siêu trí tuệ là ASI.
Mô hình ngôn ngữ lớn không phải tên cấp độ. Đó là một loại công nghệ, có thể là nền của nhiều hệ thống được gọi là AI hay SI.
Chatbot cũng không phải cấp độ. Chatbot là cách giao tiếp qua khung trò chuyện; đằng sau có thể là hệ thống rất đơn giản hoặc rất mạnh.
Chữ nào cũng không nói lên máy có ý thức. Không chữ nào trong bốn chữ khẳng định máy biết cảm nhận; đó là câu hỏi khác hẳn.
Vì sao lẫn chữ lại gây hại thật
Lẫn chữ không chỉ là chuyện câu nệ. Thử nghĩ tới một cuộc họp phụ huynh ở một trường cấp hai quận Đống Đa. Nếu thầy hiệu trưởng nói "học sinh đang dùng siêu trí tuệ để làm bài", phụ huynh sẽ hình dung một thứ đáng sợ, và phản ứng tự nhiên là đòi cấm hẳn. Nếu thầy nói "các em đang dùng hệ thống viết văn tự động, làm được nhiều việc nhưng hay sai", phụ huynh sẽ hỏi chuyện khác: làm sao dạy con dùng cho đúng.
Ở chiều ngược lại, có lúc chữ bị hạ thấp để ru ngủ. Gọi một hệ thống đang chấm điểm tín dụng cho hàng chục nghìn người là "phần mềm hỗ trợ" khiến không ai hỏi chuyện công bằng, chuyện quyền được giải thích. Chọn chữ nhẹ quá cũng là một cách né câu hỏi.
Trong chính sách, chữ còn quyết định phạm vi. Một quy tắc viết cho "AI" theo nghĩa rộng có thể vô tình đè lên cả phần mềm lọc thư rác. Một quy tắc viết riêng cho "AGI" thì có thể chẳng áp vào đâu vì chưa ai đồng ý cái gì là AGI. Người viết quy tắc thường phải mô tả việc hệ thống làm, chứ không dựa vào nhãn.
Vì thế lời khuyên thực tế là: khi nghe một chữ, hãy hỏi tiếp "cụ thể nó làm việc gì, cho ai, sai thì sao". Ba câu hỏi đó kéo cuộc nói chuyện từ tranh cãi tên gọi về chuyện có thật.
Mẹo nhận ra người viết đang nói ở tầng nào
Có tên một tính năng cụ thể. Như dịch giọng nói, tóm tắt cuộc họp: đó là AI theo nghĩa thường, không phải cột mốc.
Có chữ "ngang người", "như con người". Người viết đang chạm vào chủ đề AGI; xem họ dựa vào phép đo nào.
Có chữ "vượt xa", "mất kiểm soát". Đó là vùng ASI và an toàn; phân biệt lo ngại có lý lẽ với giật tít.
Có chữ "chính sách", "trách nhiệm", "xã hội". Thường là cách nhìn SI, dù người viết có dùng chữ đó hay không.
Tiêu đề dùng chữ to nhưng thân bài tả việc nhỏ. Dấu hiệu thổi phồng; tin vào thân bài hơn tiêu đề.
Có câu "các chuyên gia dự đoán năm…". Đó là dự đoán, không phải sự thật; các dự đoán về cột mốc từng lệch rất nhiều.
Có số điểm bài kiểm tra. Điểm cao trên một bài kiểm tra chưa có nghĩa đạt cấp độ nào; xem bài kiểm tra đo cái gì.
Có so sánh với một nghề cụ thể. "Làm được việc của trợ lý pháp lý" là mô tả việc, cụ thể hơn và kiểm chứng được hơn các nhãn chung.
Không có ví dụ nào. Bài chỉ có nhãn mà không có ví dụ thì đọc với nhiều dè dặt.
Dùng lẫn chữ trong cùng một bài. Đầu bài viết AI, giữa bài viết AGI cho cùng một thứ: người viết có thể chưa phân biệt.
Có nói rõ chỗ chưa biết. Bài tử tế thường phân biệt điều đã xảy ra, điều được dự đoán và điều chưa ai biết.
Cùng một sự việc, bốn cách kể
Thử lấy một tình huống tưởng tượng nhưng rất dễ gặp: một công ty phần mềm ra bản cập nhật cho hệ thống trò chuyện của họ, giờ nó đọc được ảnh chụp hoá đơn, tóm tắt được hợp đồng dài và trả lời bằng giọng nói. Cùng một tin đó, bốn người viết có thể kể theo bốn cách.
Người viết theo chữ AI sẽ kể: hệ thống có thêm tính năng mới, dùng thế nào, hay ở đâu, dở ở đâu. Đây là cách kể của trang công nghệ, hữu ích cho người dùng. Người viết theo chữ AGI sẽ hỏi: bản này đã gần mức ngang người chưa, còn thiếu gì. Đây là cách kể của giới nghiên cứu, dễ trượt sang tranh cãi định nghĩa.
Người viết theo chữ ASI có thể đặt bản cập nhật vào một câu chuyện dài hơn: năng lực đang tăng nhanh, nếu cứ thế thì cần chuẩn bị gì để giữ quyền kiểm soát. Cách kể này đáng nghe khi có lý lẽ, nhưng thành giật tít nếu chỉ dựa vào một bản cập nhật.
Người viết theo chữ SI sẽ hỏi chuyện khác: nếu kế toán của các cửa hàng nhỏ bắt đầu nhờ nó đọc hoá đơn, ai chịu trách nhiệm khi nó đọc sai một con số; nếu người dân dùng nó tóm tắt hợp đồng thuê nhà, họ có được nhắc rằng bản tóm tắt có thể bỏ sót điều khoản không. Đây là góc nhìn diễn đàn này theo đuổi.
Câu hỏi thường gặp
Hiện nay đã có AGI chưa?
Chưa có đồng thuận. Có người cho rằng các hệ thống mới đã gần ngưỡng ở nhiều việc, có người cho rằng còn thiếu những năng lực căn bản như tự học liên tục hay hiểu thế giới vật lý. Câu trả lời phụ thuộc nhiều vào định nghĩa mỗi bên chọn.
ASI có phải chuyện khoa học viễn tưởng?
Nó là một giả định đang được bàn nghiêm túc ở giới nghiên cứu an toàn, nhưng chưa phải thứ đang tồn tại. Bàn trước là để chuẩn bị, không phải để khẳng định nó chắc chắn đến hay đến lúc nào.
Nên dịch AGI sang tiếng Việt là gì?
Cách dịch thường gặp là "trí tuệ nhân tạo tổng quát". Vì cách dịch này gần với SI, khi viết nên ghi kèm chữ viết tắt để người đọc biết mình đang nói tới cột mốc ngang người hay cách gọi chung.
Một chiếc điện thoại có tính năng chụp ảnh ban đêm thông minh là loại nào?
Đó là AI theo nghĩa hẹp: một hệ thống chuyên xử lý ảnh. Nó không liên quan tới AGI hay ASI, và cũng không phải ví dụ hay để bàn chuyện trí tuệ tổng quát.
Vì sao diễn đàn này chọn chữ SI mà không dùng AGI?
Vì AGI gắn với một cột mốc gây tranh cãi, còn SI cho phép bàn ngay về các hệ thống đang có mặt trong đời sống. Câu hỏi xã hội và chính sách không cần đợi ai tuyên bố đạt cột mốc mới bắt đầu.
Có chữ nào trong bốn chữ là chính thức ở Việt Nam không?
Chữ "trí tuệ nhân tạo" là chữ quen dùng nhất trong văn bản và báo chí. Các chữ còn lại chủ yếu dùng trong nghiên cứu và tranh luận. Khi làm việc với văn bản cụ thể, hãy theo đúng chữ văn bản đó dùng.
