Gặp tin "máy vượt con người", hãy hỏi ngay ba câu: vượt ở bài kiểm tra nào, so với nhóm người nào, và trong điều kiện nào. Phần lớn các tin như vậy đúng ở một phép đo hẹp, nhưng tiêu đề kéo rộng ra thành "máy giỏi hơn người" nói chung. Điểm cao trên một bài thi cũng chưa chắc có nghĩa là làm tốt việc thật ngoài đời.
Đây không phải lời khuyên coi thường các tiến bộ. Máy đã làm được nhiều việc mà vài năm trước người ta nghĩ còn xa. Nhưng giữa chuyện "đạt điểm cao trong một bộ câu hỏi" và chuyện "thay được một bác sĩ, một giáo viên" là một khoảng rất dài. Đọc tỉnh táo là đọc được khoảng cách đó, để không hoảng cũng không xem nhẹ.
Một tin, ba lớp nghĩa
Thử lấy một tiêu đề tưởng tượng mà ai cũng từng thấy dạng tương tự: "Máy vượt bác sĩ trong chẩn đoán bệnh". Lớp nghĩa thứ nhất là tiêu đề, gợi hình ảnh máy khám bệnh giỏi hơn bác sĩ. Lớp thứ hai nằm trong thân bài: máy đạt điểm cao hơn một nhóm bác sĩ khi trả lời một bộ câu hỏi trắc nghiệm về tình huống bệnh. Lớp thứ ba thường nằm trong báo cáo gốc, ít ai đọc: bộ câu hỏi đó lấy từ đâu, nhóm bác sĩ là ai, có được tra cứu không, máy có từng thấy câu hỏi tương tự khi huấn luyện không.
Mỗi lớp nói một chuyện khác. Trả lời trắc nghiệm về bệnh án được viết sẵn khác rất xa với ngồi trước một bà cụ ở trạm y tế xã, nghe bà kể lộn xộn, nhìn sắc mặt, hỏi thêm người nhà. Phần lớn công việc thật của bác sĩ nằm ở những chỗ không có trong bộ câu hỏi.
Điều này không có nghĩa kết quả kia vô giá trị. Nếu máy giỏi trả lời các tình huống bệnh viết sẵn, nó có thể hữu ích như một công cụ gợi ý cho bác sĩ, nhất là ở nơi thiếu chuyên khoa. Nhưng "hữu ích như công cụ gợi ý" và "vượt bác sĩ" là hai mệnh đề rất khác nhau.
Thói quen nên tập là đọc qua tiêu đề, tìm câu tả đúng việc máy đã làm, rồi tự diễn đạt lại bằng lời của mình. Nếu không tìm được câu đó trong bài, bài viết có vấn đề.
Bảy câu hỏi nên đặt cho mọi tin "máy vượt người"
Bài kiểm tra tên gì, đo cái gì? Một bộ câu hỏi toán đo khả năng giải toán viết sẵn, không đo khả năng dạy toán.
Ai làm bài kiểm tra? Bên tự làm, tự chấm sản phẩm của mình thì cần dè dặt hơn bên độc lập.
So với người nào? Sinh viên năm nhất, người bình thường hay chuyên gia hàng đầu là ba mức rất khác.
Người có được dùng công cụ không? Bác sĩ không được tra sách đấu với máy đã "đọc" cả thư viện là phép so khập khiễng.
Máy có thể đã thấy đề trước không? Đề thi công khai trên mạng có thể lọt vào dữ liệu huấn luyện; khi đó điểm cao một phần là nhờ nhớ.
Thử bao nhiêu lần, lấy kết quả nào? Chạy nhiều lần rồi chọn lần tốt nhất cho kết quả đẹp hơn thực tế dùng.
Có thử trong việc thật không? Kết quả trong phòng thí nghiệm thường tụt khi đưa ra bệnh viện, văn phòng, lớp học thật.
Sai thì sai kiểu gì? Đúng chín phần mười nhưng phần sai là sai nguy hiểm thì chưa dùng được cho việc rủi ro cao.
Có dùng tiếng Việt không? Kết quả trên bài kiểm tra tiếng Anh không tự động đúng với người dùng Việt.
Ai được lợi khi tin này lan đi? Không phải để nghi ngờ mọi người, mà để biết đọc kỹ khi người viết có lợi ích.
Bài có nói giới hạn không? Một báo cáo tử tế luôn có đoạn nói chỗ chưa làm được; tin thiếu đoạn này là tin đã bị cắt.
Vì sao điểm cao chưa chắc làm tốt việc thật
Ở trường mình ai cũng biết có bạn thi giỏi mà đi làm lóng ngóng, có bạn điểm trung bình mà làm việc rất được. Bài thi đo được một phần năng lực, thứ dễ đo nhất. Với máy chuyện này còn rõ hơn, vì máy có thể được tối ưu rất kỹ cho đúng loại bài thi mà người ta hay dùng để chấm nó.
Giới nghiên cứu có một câu nói vui: khi một con số trở thành mục tiêu, nó thôi là thước đo tốt. Nếu mọi bên đều chạy theo điểm trên một bộ câu hỏi nổi tiếng, các hệ thống sẽ ngày càng giỏi bộ câu hỏi đó, nhưng không chắc giỏi hơn ở việc mà bộ câu hỏi ấy định đại diện.
Việc thật còn có những thứ bài thi bỏ qua: thông tin mù mờ, người hỏi không biết hỏi sao cho đúng, hậu quả khi sai, thời hạn gấp, giấy tờ thiếu. Một cán bộ một cửa ở phường giỏi không chỉ vì thuộc thủ tục mà vì đoán được người dân đang thật sự cần gì sau câu hỏi vụng về của họ.
Vì thế, khi bàn chuyện đưa máy vào một việc cụ thể, câu hỏi đúng không phải "máy được bao nhiêu điểm" mà là "đã thử trong đúng việc đó, với đúng người dùng đó chưa, và kết quả ra sao".
Dấu hiệu một bài viết đang thổi phồng hoặc xem nhẹ
Tiêu đề dùng "thay thế", "xoá sổ", "chấm dứt". Động từ mạnh thường đi kèm chứng cứ yếu.
Chỉ có một nguồn, nguồn đó là bên bán. Thông cáo của chính bên làm sản phẩm không phải kiểm chứng độc lập.
Không có ví dụ máy làm sai. Hệ thống nào cũng sai; bài không nhắc chỗ sai là bài chưa đủ.
Đưa ra năm cụ thể cho cột mốc lớn. Các dự đoán về lúc máy ngang người đã lệch nhiều lần; một năm cụ thể là ý kiến, không phải tin.
Ghép video ấn tượng không rõ điều kiện quay. Bản trình diễn có thể đã thử nhiều lần mới chọn được lần đẹp.
Dùng từ "biết", "muốn", "nghĩ" cho máy một cách tự nhiên. Cách nói đó khiến người đọc tưởng máy có ý định như người.
Chiều ngược lại: "chỉ là cái máy đoán chữ". Câu gạt phắt này bỏ qua những việc máy làm tốt thật và những rủi ro thật.
Chiều ngược lại: "toàn chuyện thổi phồng". Thổi phồng có thật, nhưng không có nghĩa là mọi tiến bộ đều giả.
Trích lời "một chuyên gia" không tên. Không kiểm chứng được thì coi như ý kiến chưa rõ nguồn.
Con số không có đơn vị hay mốc so sánh. "Nhanh hơn ba lần" là nhanh hơn cái gì, đo thế nào?
Kêu gọi hành động gấp. Bài thúc mua khoá học, mua phần mềm ngay sau khi doạ là bài bán hàng.
Chia sẻ tin cho người thân thế nào
Nhóm chat gia đình là nơi tin "máy vượt người" lan nhanh nhất. Một người cha thấy tin máy viết văn hay hơn học sinh, gửi vào nhóm kèm câu "thế thì học văn làm gì". Một người mẹ thấy tin máy chẩn đoán giỏi, bảo con "học y làm gì nữa". Những câu nói ấy ảnh hưởng thật tới lựa chọn của con cái.
Trước khi chuyển tiếp, hãy dành một phút đọc thân bài và tự hỏi: máy đã làm đúng việc gì. Nếu chuyển, hãy kèm một dòng của mình, như "máy làm tốt bài trắc nghiệm, chưa phải khám bệnh thật". Một dòng đó giúp người nhận khỏi hiểu lệch.
Với con em đang chọn ngành, câu chuyện nên đổi từ "nghề nào sẽ mất" sang "trong nghề này, phần việc nào máy đang làm được, phần nào vẫn cần người". Gần như nghề nào cũng có cả hai phần.
Và nếu không chắc, nói "chưa chắc" cũng là câu trả lời tốt. Diễn đàn công dân cần nhiều người dám nói chưa chắc hơn là nhiều người nói chắc nịch.
Câu hỏi thường gặp
Điểm chuẩn của máy là gì?
Điểm chuẩn là một bộ bài kiểm tra cố định để so các hệ thống với nhau, như một đề thi chung. Nó hữu ích để theo dõi tiến bộ, nhưng mỗi bộ chỉ đo một số kỹ năng trong điều kiện nhất định.
Máy thi đỗ kỳ thi khó có nghĩa là làm được nghề đó?
Chưa. Kỳ thi kiểm tra kiến thức và lập luận trên giấy, còn nghề đòi hỏi giao tiếp, xử lý tình huống mới, chịu trách nhiệm và nhiều thứ khác. Thi đỗ cho thấy máy có kiến thức nền, chưa cho thấy làm được việc.
Làm sao biết một tin có kiểm chứng độc lập?
Xem có bên thứ ba, như nhóm nghiên cứu không liên quan hoặc người dùng thật, thử lại và báo kết quả hay không. Nếu tất cả đều dẫn về một thông cáo của bên làm sản phẩm thì chưa có kiểm chứng độc lập.
Có nên lo khi máy vượt người ở nhiều bài kiểm tra cùng lúc?
Đó là tín hiệu đáng chú ý vì cho thấy năng lực rộng hơn, đúng tinh thần của chữ trí tuệ tổng quát. Lo là chuẩn bị: học kỹ năng mới, đòi quy tắc rõ, chứ không phải hoảng sợ.
Tin máy làm sai có đáng tin hơn tin máy làm giỏi không?
Không nhất thiết. Tin chế giễu máy cũng có thể chọn một lần sai hiếm hoi rồi thổi lên. Cùng một bộ câu hỏi nên áp cho cả hai loại tin.
