Người bị ghép mặt vào ảnh, video, hay bị giả giọng để bôi nhọ, tống tiền hoặc lừa người thân, có quyền với hình ảnh, danh dự và dữ liệu cá nhân của mình. Về nguyên tắc chung ở nhiều nơi, họ có thể yêu cầu gỡ nội dung, tố giác hành vi với cơ quan công an, và đòi bồi thường thiệt hại. Mức xử lý cụ thể tuỳ quy định và tuỳ vụ việc, nên khi cần đi đường pháp lý vẫn phải hỏi luật sư.
Nhưng trước mọi chuyện pháp lý, có một thứ tự việc làm giúp nạn nhân giảm thiệt hại: lưu bằng chứng đúng cách, báo nền tảng gỡ, báo người thân để chặn lừa đảo, rồi mới tính chuyện tố giác. Bài này đi qua thứ tự đó, các quyền liên quan, và điều mà gia đình, bạn bè, nhà trường nên làm, vì nạn nhân thường bị tổn thương bởi phản ứng của người xung quanh không kém gì bởi chính nội dung giả.
Chuyện không còn hiếm
Trước đây, làm một tấm ảnh ghép cho giống thật cần người có tay nghề và nhiều giờ ngồi máy. Giờ đây, với mô hình tạo ảnh và công cụ giả giọng, chỉ cần vài tấm ảnh trên mạng xã hội, vài giây ghi âm giọng nói là đủ để tạo nội dung đánh lừa được người không để ý. Chuyện này đã xảy ra, không còn là dự đoán.
Có ba kiểu hay gặp. Kiểu thứ nhất là ghép mặt vào ảnh, video khiêu dâm hoặc nhạy cảm, thường nhắm vào phụ nữ và học sinh, để bôi nhọ hay tống tiền. Kiểu thứ hai là giả giọng gọi cho người thân: "Mẹ ơi con bị tai nạn, chuyển tiền gấp". Kiểu thứ ba là giả mạo người có uy tín, như một bác sĩ, một giáo viên, để quảng cáo sản phẩm hay kêu gọi đầu tư.
Hình dung một em học sinh lớp mười một ở Tân Bình phát hiện ảnh mặt mình bị ghép vào ảnh nhạy cảm, lan trong nhóm chat của khối. Em không làm gì sai. Nhưng em sợ, xấu hổ, không dám nói với cha mẹ vì sợ bị mắng "ai bảo đăng ảnh lên mạng". Thời gian em im lặng là thời gian nội dung lan rộng hơn.
Điều quan trọng nhất cần nói rõ ngay từ đầu: người bị ghép mặt, bị giả giọng là nạn nhân. Đăng ảnh của mình lên mạng không phải là lỗi, cũng như đi đường không phải là lỗi khi bị cướp giật. Trách nhiệm thuộc về người tạo và người phát tán nội dung giả.
Việc cần làm ngay, theo thứ tự
Bình tĩnh, đừng xoá vội. Phản ứng tự nhiên là muốn xoá hết, nhưng bằng chứng mất thì sau này khó đòi quyền.
Chụp màn hình có đường dẫn và thời gian. Chụp cả bài đăng, tên tài khoản đăng, thời gian, số người chia sẻ; ghi lại đường dẫn.
Lưu tin nhắn tống tiền, đe doạ. Không trả lời, không chuyển tiền, nhưng giữ nguyên tin nhắn.
Nhờ người tin cậy lưu cùng. Một người lớn hoặc bạn thân chụp lại cùng lúc để có thêm nhân chứng.
Báo cáo nội dung với nền tảng. Hầu hết mạng xã hội có mục báo cáo hình ảnh giả mạo, nội dung nhạy cảm không đồng thuận; chọn đúng mục để được xử lý nhanh.
Báo người thân, bạn bè. Nói trước với gia đình rằng có thể có cuộc gọi, tin nhắn giả danh mình để họ không chuyển tiền.
Đổi mật khẩu, bật xác thực hai lớp. Phòng trường hợp kẻ xấu chiếm cả tài khoản thật.
Thu hẹp chế độ công khai. Tạm khoá ảnh đại diện, ảnh cá nhân ở chế độ chỉ bạn bè xem.
Không tự đi đối chất. Tìm và đối mặt với người nghi là thủ phạm có thể làm mọi chuyện tệ hơn.
Trình báo công an. Mang theo bằng chứng đã lưu; với tống tiền, lừa đảo thì nên báo sớm.
Học sinh thì báo nhà trường. Giáo viên chủ nhiệm, tư vấn tâm lý học đường có thể giúp chặn lan truyền trong trường.
Tìm hỗ trợ tâm lý. Cảm giác xấu hổ, sợ hãi là bình thường; nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia giúp vượt qua.
Nạn nhân có những quyền gì
Quyền đối với hình ảnh cá nhân là nguyên tắc được ghi nhận rộng rãi: dùng hình ảnh của một người nói chung cần người đó đồng ý, và dùng theo cách xúc phạm danh dự là xâm phạm. Ghép mặt một người vào nội dung nhạy cảm là trường hợp rõ ràng nhất của việc dùng hình ảnh trái phép.
Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín đi kèm. Nội dung giả làm người khác hiểu sai về nạn nhân, gây tổn hại tới việc học, việc làm, quan hệ gia đình. Ở nhiều nơi, người bị xâm phạm có thể yêu cầu người vi phạm chấm dứt, cải chính, xin lỗi và bồi thường. Với hành vi nghiêm trọng như tống tiền, phát tán nội dung khiêu dâm, đó có thể là tội phạm, do cơ quan có thẩm quyền xử lý.
Giọng nói và khuôn mặt cũng là dữ liệu cá nhân. Thu thập ảnh, ghi âm của một người để huấn luyện công cụ giả mạo họ là dùng dữ liệu cá nhân trái mục đích. Đây là góc nhìn mới mà các nhà làm chính sách nhiều nơi đang bàn thêm: có nên coi việc tạo ra bản giả một người mà không có đồng ý là vi phạm riêng, ngay cả khi chưa phát tán.
Còn một câu hỏi đang tranh luận là trách nhiệm của nền tảng và của bên làm công cụ. Một phía cho rằng nền tảng phải gỡ nhanh và chủ động phát hiện, bên làm công cụ phải chặn việc tạo nội dung khiêu dâm từ ảnh người thật. Phía kia lo rằng bắt nền tảng kiểm duyệt quá mạnh sẽ gỡ nhầm cả nội dung hợp pháp. Chưa có lời đáp thống nhất, nhưng gần như mọi bên đồng ý rằng nội dung nhạy cảm giả mạo người thật phải được gỡ nhanh khi có báo cáo.
Những điều trên là nguyên tắc chung, không phải lời khuyên pháp lý cho một vụ cụ thể. Mức xử lý, thủ tục khởi kiện, thời hạn cần hỏi luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý.
Gia đình, bạn bè, nhà trường nên phản ứng thế nào
Tin nạn nhân trước. Câu đầu tiên nên là "con không có lỗi", không phải "sao con lại để thế".
Không chia sẻ lại nội dung. Kể cả để "hỏi xem có phải thật không"; mỗi lần chia sẻ là một lần làm hại thêm.
Không bình luận về ngoại hình. Nội dung là giả; bàn tán về nó là tiếp tay cho người tạo.
Nhà trường xử lý như bắt nạt nghiêm trọng. Có quy trình rõ, bảo vệ danh tính nạn nhân, xử lý người phát tán.
Giáo viên nói với cả lớp đúng mức. Nhắc rằng phát tán ảnh giả là hành vi gây hại, không nêu tên nạn nhân.
Đi cùng khi trình báo. Nạn nhân, nhất là học sinh, không nên phải tự đi một mình.
Để ý dấu hiệu tâm lý. Bỏ ăn, mất ngủ, không muốn đi học là lúc cần nhờ chuyên gia.
Giữ bình thường trong nhà. Không biến chuyện này thành đề tài bàn mãi trong bữa cơm.
Bạn bè lên tiếng đúng chỗ. Báo cáo nội dung, nhắn riêng cho người đăng yêu cầu gỡ, không cãi nhau công khai.
Đồng nghiệp không đồn đoán. Người đi làm bị giả mạo cũng cần chỗ làm tôn trọng và hỗ trợ.
Dạy trẻ nói ra sớm. Thoả thuận với con từ trước: gặp chuyện gì trên mạng cũng có thể nói với bố mẹ mà không bị mắng.
Phòng trước những gì có thể phòng
Giới hạn ai xem ảnh cá nhân. Không làm mất quyền đăng ảnh, nhưng giảm nguồn nguyên liệu cho kẻ xấu.
Thận trọng với ứng dụng biến đổi khuôn mặt. Ứng dụng "ghép mặt vui" có thể lưu ảnh khuôn mặt của mình.
Đặt mật khẩu gia đình. Một câu hỏi bí mật cả nhà biết để kiểm tra khi có cuộc gọi xin tiền gấp.
Gọi lại số quen thuộc. Nhận cuộc gọi lạ nghe giống giọng con, cúp máy và gọi lại số con đang dùng.
Không đăng ghi âm giọng nói dài công khai. Đặc biệt với trẻ em và người lớn tuổi.
Nghi ngờ video có người quen xin tiền. Hình ảnh, giọng nói giờ đều có thể giả; xác minh bằng kênh khác.
Dạy con về đồng thuận. Không chụp, không đăng ảnh bạn khi bạn chưa đồng ý.
Tìm tên mình trên mạng định kỳ. Phát hiện sớm nội dung giả trước khi lan rộng.
Giữ ảnh gốc của mình. Khi cần chứng minh ảnh bị ghép, có ảnh gốc để so là bằng chứng tốt.
Biết trước kênh báo cáo. Tìm hiểu trước mục báo cáo nội dung giả mạo trên các nền tảng mình dùng.
Nói chuyện trong gia đình. Ông bà, cha mẹ biết về giả giọng là đã phòng được phần lớn lừa đảo kiểu này.
Câu hỏi thường gặp
Bị ghép mặt vào ảnh nhạy cảm có nên xoá hết tài khoản mạng xã hội không?
Không cần vội. Xoá tài khoản có thể làm mất bằng chứng và không làm nội dung giả biến mất. Nên lưu bằng chứng, báo cáo gỡ, rồi điều chỉnh chế độ riêng tư.
Nhận cuộc gọi có giọng giống hệt con xin tiền gấp thì làm gì?
Cúp máy, gọi lại vào số điện thoại con vẫn dùng hoặc hỏi người đang ở cạnh con. Nếu gia đình có câu hỏi bí mật thì dùng nó để kiểm tra. Không chuyển tiền khi chưa xác minh được.
Người chia sẻ lại ảnh giả có chịu trách nhiệm không?
Người phát tán nội dung xúc phạm danh dự người khác có thể phải chịu trách nhiệm, không chỉ người tạo ra. Mức độ cụ thể tuỳ quy định và vụ việc, nhưng cách an toàn và đúng đắn là không chia sẻ lại.
Nền tảng mạng xã hội có phải gỡ ảnh giả khi được báo cáo không?
Hầu hết nền tảng có chính sách gỡ nội dung giả mạo và nội dung nhạy cảm không đồng thuận. Báo cáo đúng mục, kèm giải thích ngắn rằng đây là ảnh ghép mặt mình, thường giúp được xử lý nhanh hơn.
Làm sao nhận ra một video giả?
Ngày càng khó nhìn bằng mắt. Dấu hiệu có thể là khẩu hình lệch tiếng, ánh sáng khuôn mặt khác nền, chớp mắt bất thường, nhưng cách chắc nhất là xác minh qua kênh khác thay vì chỉ tin vào hình và tiếng.
