Trí tuệ máy nên phát triển thật nhanh hay đi chậm lại? Đây là một trong những tranh luận gắt nhất hiện nay, và cả hai phía đều có lý lẽ nghiêm túc. Phía muốn nhanh nhấn vào những lợi ích mỗi ngày bị lỡ và nguy cơ bị bỏ lại. Phía muốn chậm nhấn vào những rủi ro chưa ai hiểu hết và chuyện xã hội cần thời gian để thích nghi.
Nhiều người đứng ở giữa: nhanh ở chỗ ít rủi ro, chậm và có kiểm soát ở chỗ đụng tới tính mạng, quyền lợi, an ninh. Bài này trình bày ba lập trường đó cho công bằng, rồi đặt thêm một câu hỏi riêng: với một nước đi sau, "nhanh" và "chậm" có nghĩa gì?
Lý lẽ của phía muốn đi nhanh
Phía này bắt đầu từ những người đang cần ngay. Một bác sĩ ở bệnh viện huyện phải đọc phim cho hàng trăm bệnh nhân, một giáo viên vùng cao dạy cả lớp ghép, một nông dân cần biết sâu bệnh trên ruộng mình là gì. Mỗi tháng chậm lại là một tháng những người đó thiếu công cụ có thể giúp họ.
Họ cũng cho rằng rủi ro học được qua dùng thật. Ngồi trong phòng thí nghiệm đoán trước mọi thứ là không thể; đưa ra dùng ở quy mô vừa phải, sửa nhanh khi có lỗi, mới là cách các ngành công nghệ trước đây đã đi.
Một lý lẽ nữa là cạnh tranh. Nếu một nơi chậm lại mà nơi khác không chậm, kết quả chỉ là người thận trọng bị tụt lại, còn kẻ ít thận trọng dẫn đầu. Theo họ, đi chậm một phía không làm thế giới an toàn hơn.
Cuối cùng, họ lo rằng quy định đặt ra quá sớm sẽ dựa trên hiểu biết đã lỗi thời, chặn nhầm cái tốt mà không chặn được cái xấu, và chỉ doanh nghiệp lớn mới đủ sức tuân thủ.
Lý lẽ của phía muốn đi chậm lại
Phía này bắt đầu từ chuyện ta chưa hiểu hết thứ mình đang làm. Ngay người làm ra các hệ thống lớn cũng thừa nhận không giải thích được đầy đủ vì sao máy trả lời như vậy. Đưa thứ chưa hiểu hết vào bệnh viện, ngân hàng, trường học với tốc độ cao là đặt cược vào may mắn.
Họ chỉ ra rằng xã hội thích nghi chậm hơn công nghệ. Luật, thói quen, nghề nghiệp, giáo dục cần nhiều năm để đổi. Nếu công nghệ đổi trong vài tháng, khoảng hở ở giữa là chỗ người yếu thế chịu thiệt: người mất việc chưa kịp học nghề mới, người già bị lừa bằng công cụ mới.
Về chuyện cạnh tranh, họ đáp rằng đó chính là lý do cần thoả thuận chung giữa các nơi, giống như với những công nghệ nguy hiểm khác trước đây. Chạy đua không có luật thì ai cũng phải cắt góc an toàn.
Họ cũng nói rõ: đi chậm không có nghĩa là dừng hẳn. Ý họ là có bước kiểm định trước khi phát hành rộng, có thời gian cho xã hội góp ý, có cách rút lại khi thấy hại.
Lối đi giữa: nhanh chậm theo mức rủi ro
Chia việc theo mức hại nếu sai. Gợi ý công thức nấu ăn sai thì ít hại; chẩn đoán bệnh sai thì hại lớn. Mức kiểm soát nên khác nhau.
Thử nghiệm có kiểm soát. Cho dùng thật trong phạm vi hẹp, có theo dõi, có hạn thời gian, rồi mới mở rộng.
Luôn có người chịu trách nhiệm. Dù nhanh hay chậm, phải biết ai đứng ra khi có chuyện.
Có đường rút lui. Dịch vụ dùng máy nên có cách quay về làm tay khi máy hỏng hay sai nhiều.
Công bố khi có sự cố. Chia sẻ lỗi giúp cả ngành học nhanh hơn thay vì giấu.
Đo tác động lên người dùng thật. Không chỉ đo độ chính xác trong phòng thí nghiệm.
Ưu tiên lĩnh vực đang thiếu người. Vùng xa, dịch vụ công quá tải là nơi lợi ích rõ nhất.
Thận trọng với lĩnh vực không đảo ngược được. Quyết định về tự do, tính mạng, hồ sơ pháp lý.
Để xã hội góp ý trước khi mở rộng. Người dân, đoàn thể, nghề nghiệp liên quan.
Xem lại định kỳ. Quy tắc đặt hôm nay cần được rà lại khi công nghệ đổi.
Hỗ trợ người chịu thiệt trong lúc chuyển đổi. Đào tạo lại, hỗ trợ tạm thời, không để họ tự xoay.
Không để quy tắc chỉ hợp với doanh nghiệp lớn. Có lối riêng cho doanh nghiệp nhỏ thử nghiệm.
Với một nước đi sau, nhanh và chậm nghĩa là gì
Tranh luận nhanh hay chậm thường được nói ở góc những nơi đang làm ra các hệ thống lớn nhất. Với một nước chủ yếu dùng công nghệ do nơi khác làm, câu hỏi đổi hình dạng. Ta không quyết định tốc độ ở phòng thí nghiệm của người khác; ta quyết định tốc độ đưa vào trường học, bệnh viện, cơ quan của mình.
Đi nhanh ở đây có thể là: tận dụng công cụ có sẵn để giải quyết những chỗ thiếu người, đào tạo người dùng sớm, không để khoảng cách với nơi khác rộng thêm. Đi chậm có thể là: chờ thêm để thấy công cụ hoạt động thế nào với tiếng Việt, với dữ liệu của mình, trước khi giao việc quan trọng.
Một chiếc xe khách chạy tuyến Quảng Nam ra Huế là ví dụ hay. Tài xế không tự làm ra xe, nhưng quyết định chạy nhanh hay chậm ở đoạn đèo, chở bao nhiêu người, dừng ở đâu. Người đi sau công nghệ cũng vậy: không chế tạo động cơ, nhưng giữ vô lăng ở đoạn đường của mình.
Câu hỏi khó là làm sao vừa không bị tụt lại vừa không đặt người dân làm vật thử. Không có công thức chung, và đó là lý do câu hỏi này cần được bàn công khai.
Điều đã xảy ra, điều được dự đoán, điều chưa ai biết
Đã xảy ra: máy làm được nhiều việc trí óc ở mức hữu ích. Viết nháp, dịch, tóm tắt, hỗ trợ lập trình là chuyện hằng ngày, không còn là dự đoán.
Đã xảy ra: có sự cố thật. Lời khuyên sai, ảnh giả, lừa đảo bằng giọng giả đã gây thiệt hại cho người thật.
Đã xảy ra: nhiều nơi bắt đầu đặt quy tắc. Cách làm khác nhau, phần lớn đi theo hướng chia mức rủi ro.
Được dự đoán: năng lực máy còn tăng. Nhiều người trong ngành dự đoán vậy, nhưng tăng nhanh tới đâu thì ý kiến rất khác nhau.
Được dự đoán: nhiều nghề đổi cách làm. Mức độ và tốc độ ở từng nghề còn là tranh cãi.
Được dự đoán: chi phí dùng máy giảm. Nếu đúng, công cụ sẽ tới tay nhiều người hơn, cả người tốt lẫn kẻ xấu.
Chưa ai biết: khi nào có trí tuệ tổng quát thật sự. Mọi con số năm tháng đưa ra hiện đều là phỏng đoán, không nên coi là chắc chắn.
Chưa ai biết: đi chậm có thật sự an toàn hơn không. Nếu chỉ một số nơi chậm, kết quả chưa chắc như mong muốn.
Chưa ai biết: đi nhanh có gây sự cố lớn không. Phía lạc quan và phía thận trọng đánh giá khác hẳn nhau.
Chưa ai biết: xã hội thích nghi nhanh tới đâu. Mỗi lần công nghệ lớn xuất hiện, tốc độ thích nghi lại khác.
Chưa ai biết: quy tắc nào sẽ hiệu quả. Nhiều cách đang được thử, cần thời gian để thấy kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Có ai thật sự muốn dừng hẳn việc phát triển không?
Có ý kiến kêu gọi tạm dừng các hệ thống lớn nhất trong một thời gian để kịp đặt quy tắc. Nhưng phần lớn người muốn đi chậm chỉ đề nghị kiểm định chặt hơn, không phải dừng hẳn mọi nghiên cứu.
Đi chậm có làm mất cơ hội kinh tế không?
Có thể, nhất là nếu nơi khác không chậm. Phía thận trọng đáp rằng sự cố lớn cũng tốn kém và có thể làm mất niềm tin của người dùng lâu dài.
Ai nên quyết định tốc độ?
Không chỉ doanh nghiệp hay nhà nước. Nhiều người cho rằng người dùng, nghề nghiệp bị ảnh hưởng và giới nghiên cứu độc lập đều nên có tiếng nói.
Quản lý theo mức rủi ro là gì?
Là chia việc dùng máy theo mức hại có thể gây ra, việc ít rủi ro thì để thoáng, việc nhiều rủi ro thì yêu cầu kiểm định, giám sát, minh bạch hơn. Đây là hướng được nhiều nơi bàn.
Người dân có làm gì được với câu hỏi này?
Có: chọn dịch vụ minh bạch, góp ý khi có lấy ý kiến, phản ánh khi gặp sự cố, và nói chuyện với người xung quanh để hiểu lý lẽ các phía thay vì chỉ nghe một bên.
