Khi máy làm thay nhiều việc trí óc, phần lợi dôi ra nên chia cho ai? Có bốn hướng hay được nhắc: để thị trường tự chia, đánh thuế phần lợi để làm quỹ đào tạo lại, trả một khoản thu nhập cơ bản cho mọi người, hoặc rút ngắn giờ làm mà giữ lương. Mỗi hướng có lý lẽ ủng hộ và phản đối nghiêm túc, và chưa nơi nào có câu trả lời trọn vẹn.
Câu hỏi nghe xa với một công nhân đang đổi ca ở khu công nghiệp. Nhưng thử nghĩ: nếu bộ phận kế toán, chăm sóc khách hàng của nhà máy dùng máy và cần ít người hơn, phần tiết kiệm ấy đi đâu? Vào lợi nhuận, vào giá bán rẻ hơn, vào lương người còn lại, hay vào một quỹ nào đó cho người phải nghỉ? Bài này bày các lựa chọn để mình cùng cân nhắc.
Vì sao lần này người ta bàn nhiều hơn
Mỗi lần có máy mới, đều có người mất việc và có việc mới mọc lên. Máy cày thay trâu, máy dệt thay khung cửi. Lý lẽ quen thuộc là về lâu dài xã hội giàu hơn và người lao động chuyển sang việc khác. Phần lớn lịch sử ủng hộ lý lẽ đó.
Lần này có hai điểm khiến nhiều người lo hơn. Một là máy chạm vào việc trí óc, nhóm việc trước đây được coi là chỗ trú của người lao động khi máy thay tay chân. Hai là tốc độ: một công cụ phần mềm có thể lan ra hàng triệu chỗ làm trong thời gian ngắn, không cần xây nhà máy.
Cũng có người cho rằng lo vậy là quá. Họ chỉ ra rằng nhiều việc trí óc gồm cả phần giao tiếp, trách nhiệm, phán đoán mà máy chưa làm được, nên máy sẽ giúp người làm nhanh hơn chứ không thay hẳn. Chưa ai biết chắc phía nào đúng hơn, và có thể mỗi nghề một khác.
Dù phía nào đúng, câu hỏi phân chia vẫn đặt ra: khi năng suất tăng, ai hưởng phần tăng thêm? Nếu chỉ một nhóm nhỏ hưởng, khoảng cách giàu nghèo rộng ra, và đó là chuyện xã hội nào cũng phải bận tâm.
Các đề xuất và lý lẽ hai phía
Để thị trường tự chia. Ủng hộ: cạnh tranh làm giá rẻ đi, người dùng được lợi, doanh nghiệp mở rộng thì tuyển thêm. Phản đối: phần lợi có thể dồn về số ít doanh nghiệp lớn nắm công nghệ.
Thuế máy. Ủng hộ: doanh nghiệp thay người bằng máy đóng phần thuế bù cho thuế thu nhập mất đi. Phản đối: khó định nghĩa "một cái máy", dễ làm chậm đổi mới, doanh nghiệp chuyển sang nơi thuế thấp.
Quỹ đào tạo lại. Ủng hộ: giúp người bị ảnh hưởng chuyển nghề. Phản đối: chương trình đào tạo lại trước đây không phải lúc nào cũng hiệu quả, người lớn tuổi khó học nghề mới.
Thu nhập cơ bản cho mọi người. Ủng hộ: đơn giản, không ai bị bỏ sót, giữ nhân phẩm. Phản đối: rất tốn kém, lo ngại giảm động lực làm việc, chưa có thử nghiệm quy mô lớn đủ dài để kết luận.
Rút ngắn giờ làm. Ủng hộ: chia việc cho nhiều người, có thời gian cho gia đình. Phản đối: không hợp với mọi ngành, doanh nghiệp nhỏ khó gánh.
Chia cổ phần cho người lao động. Ủng hộ: người làm được hưởng khi công ty lời nhờ máy. Phản đối: không giúp người đã mất việc, khó áp dụng ở doanh nghiệp nhỏ.
Mở rộng bảo hiểm thất nghiệp. Ủng hộ: dựa trên cơ chế đã có. Phản đối: chỉ là đệm tạm thời, không giải quyết nếu nhu cầu lao động giảm lâu dài.
Đầu tư công vào giáo dục, y tế. Ủng hộ: lợi ích tới mọi người qua dịch vụ. Phản đối: không trực tiếp giúp người đang mất thu nhập.
Quỹ dữ liệu. Ủng hộ: máy học từ dữ liệu của mọi người nên mọi người được chia phần. Phản đối: rất khó định giá đóng góp của từng người.
Hỗ trợ khởi nghiệp cho người chuyển nghề. Ủng hộ: tận dụng chính công cụ mới để mở việc. Phản đối: không ai cũng hợp làm chủ.
Không làm gì đặc biệt. Ủng hộ: chờ xem tác động thật rồi mới can thiệp. Phản đối: khi thấy rõ thì có thể đã muộn với một lớp người.
Nhìn từ một khu công nghiệp
Hình dung một nhà máy may ở Bắc Giang. Công nhân trên chuyền chưa chịu ảnh hưởng gì nhiều, vì máy làm việc trí óc không thay được đôi tay ráp đường may. Người chịu ảnh hưởng trước có thể là văn phòng: nhân viên nhập liệu, lập báo cáo, trả lời email khách nước ngoài.
Nếu chủ nhà máy dùng máy để làm những việc đó với ít người hơn, phần tiết kiệm có thể giúp nhà máy giữ đơn hàng khi cạnh tranh gay gắt, và nhờ đó giữ việc cho hàng nghìn công nhân trên chuyền. Đó là lý lẽ mạnh của phía để thị trường tự chia.
Nhưng mấy chị nhân viên văn phòng phải nghỉ thì sao? Có người chuyển xuống chuyền, có người học thêm để làm việc giám sát máy, có người về quê. Nếu không có quỹ nào, không có khoá học nào, thì họ tự xoay, và phần lợi của nhà máy không chạm tới họ.
Câu hỏi chính sách, vì vậy, không phải là chọn một phía. Mà là tìm cách để phần lợi giữ được việc cho nhiều người vẫn đi kèm với một tấm đệm cho người phải rời đi.
Câu hỏi để người đọc tự cân nhắc
Ai nên trả chi phí đào tạo lại? Người lao động, doanh nghiệp, nhà nước, hay chia ra?
Có nên phân biệt máy giúp người làm và máy thay người? Ranh giới đó rõ đến đâu trong thực tế?
Thuế nào công bằng hơn? Đánh vào lợi nhuận, vào việc dùng máy, hay giữ như cũ?
Người lớn tuổi mất việc nên được hỗ trợ khác người trẻ không? Khả năng học nghề mới khác nhau.
Doanh nghiệp nhỏ có nên được miễn? Hay mọi doanh nghiệp đều đóng góp như nhau?
Lao động tự do, chạy việc qua ứng dụng được tính thế nào? Họ thường nằm ngoài mọi tấm đệm.
Lợi ích tới nông thôn bằng cách nào? Hay chỉ dồn về thành phố nơi có doanh nghiệp công nghệ?
Thu nhập cơ bản có hợp với văn hoá coi trọng làm lụng? Hay người Việt sẽ dùng nó để học, để chăm con, để làm nghề phụ?
Nên thử nghiệm ở quy mô nhỏ trước không? Một vài địa phương, một vài ngành, có đo kết quả.
Ai đại diện người lao động trong cuộc bàn này? Công đoàn, hiệp hội nghề nghiệp, hay chính người lao động?
Bạn sẵn lòng trả giá cao hơn một chút để giữ việc cho người khác không? Câu hỏi khó nhất là câu hỏi đặt vào túi tiền mình.
Phía lạc quan và phía lo ngại nhìn cùng một con số khác nhau
Giả sử năng suất ở một ngành tăng lên nhờ máy. Phía lạc quan đọc con số đó như tin tốt: hàng rẻ đi, doanh nghiệp có tiền mở rộng, người dùng mua được nhiều hơn, rồi việc mới xuất hiện ở những chỗ ta chưa nghĩ tới. Họ nhắc rằng nhiều nghề hôm nay chưa từng tồn tại vài chục năm trước.
Phía lo ngại đọc cùng con số ấy và hỏi: phần tăng đó vào túi ai? Nếu lương không tăng theo năng suất, nếu việc mới đòi kỹ năng mà người mất việc không có, thì con số đẹp ở cấp quốc gia có thể đi cùng những gia đình khó khăn hơn ở cấp làng xã.
Cả hai đều có thể đúng cùng lúc. Một nền kinh tế giàu lên trong khi một nhóm người nghèo đi là chuyện từng xảy ra ở nhiều nơi. Câu hỏi chính sách thật sự là có chấp nhận điều đó không, và nếu không thì sửa bằng cách nào mà không bóp chết phần tăng trưởng.
Điều đáng tránh là để cuộc bàn bị kéo về hai khẩu hiệu: "máy sẽ cướp hết việc" và "lo gì, lần nào cũng ổn". Cả hai câu đều dễ nói, dễ lan, và đều làm người ta khỏi phải nghĩ tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Thuế máy đã được áp dụng ở đâu chưa?
Đề xuất này được bàn ở nhiều nơi, nhưng áp dụng thành một loại thuế riêng thì rất hạn chế vì khó định nghĩa và khó thu. Phần lớn nơi vẫn dựa vào thuế lợi nhuận hiện có.
Thu nhập cơ bản có làm người ta lười đi không?
Các thử nghiệm nhỏ cho kết quả không đồng nhất, có nơi thấy người nhận vẫn làm việc, có nơi khó kết luận. Chưa có thử nghiệm quy mô cả nước đủ dài để trả lời dứt khoát.
Nghề văn phòng nào chịu ảnh hưởng sớm?
Thường là việc lặp lại theo mẫu như nhập liệu, soạn văn bản thường lệ, trả lời câu hỏi quen. Việc cần quan hệ, trách nhiệm ký tên, phán đoán trong tình huống lạ đổi chậm hơn.
Người lao động nên chuẩn bị gì ngay bây giờ?
Học dùng công cụ mới trong chính việc mình đang làm, giữ những kỹ năng gắn với con người như giao tiếp, giám sát, chịu trách nhiệm, và tham gia các tổ chức đại diện để có tiếng nói khi doanh nghiệp đổi cách làm.
Doanh nghiệp có nghĩa vụ gì khi thay người bằng máy?
Ngoài nghĩa vụ theo luật lao động hiện hành, nhiều người cho rằng doanh nghiệp nên báo trước, hỗ trợ đào tạo, ưu tiên chuyển vị trí. Mức cụ thể nên hỏi luật sư hoặc cơ quan lao động.
