Mô hình mở cho ai cũng tải về là lợi nhiều hay hại nhiều? Câu trả lời phụ thuộc vào việc bạn đang nhìn từ phía nào. Phía ủng hộ thấy ở đó sự minh bạch, cạnh tranh, và cơ hội để những nhóm nhỏ, những nước đi sau tự làm chủ công cụ. Phía lo ngại thấy một công cụ mạnh đã phát ra thì không thu hồi được, kẻ xấu cũng dùng được như người tốt.
"Mở" ở đây nghĩa là bên làm ra mô hình công bố phần cốt lõi để ai cũng tải về, chạy trên máy của mình và chỉnh sửa theo nhu cầu. "Đóng" nghĩa là chỉ cho dùng qua dịch vụ của họ, không giao phần lõi. Với một nhóm bạn trẻ thuê phòng trọ ở thành phố Vinh muốn làm sản phẩm tiếng Việt, khác biệt này rất cụ thể.
Lý lẽ của phía ủng hộ mô hình mở
Phía này bắt đầu từ minh bạch. Khi phần lõi được công bố, giới nghiên cứu độc lập, trường đại học, nhà báo công nghệ có thể kiểm tra máy có thiên vị không, có lỗi an toàn không. Với mô hình đóng, ta chỉ biết những gì bên làm ra muốn cho biết.
Thứ hai là cạnh tranh. Nếu chỉ vài doanh nghiệp lớn nắm những hệ thống mạnh nhất, họ đặt giá, đặt luật, quyết định ai được dùng. Mô hình mở cho các nhóm nhỏ một điểm xuất phát, giảm sự lệ thuộc.
Thứ ba là chủ quyền và dữ liệu. Một bệnh viện, một cơ quan có thể chạy mô hình mở trên máy chủ của mình, không phải gửi dữ liệu người bệnh, người dân ra nước ngoài. Một nhóm làm sản phẩm tiếng Việt có thể chỉnh mô hình cho giọng vùng, từ ngữ địa phương mà doanh nghiệp lớn chẳng quan tâm.
Họ cũng lập luận rằng kẻ xấu có đủ tiền thì đằng nào cũng có công cụ; đóng lại chỉ làm khó người tốt ít tiền. Theo họ, mở ra để nhiều người cùng tìm lỗi là cách làm an toàn hơn về lâu dài, như kinh nghiệm của phần mềm mã nguồn mở trước đây.
Lý lẽ của phía lo ngại
Phía này bắt đầu từ chỗ không thu hồi được. Một dịch vụ đóng phát hiện bị lạm dụng thì chặn tài khoản, sửa bộ lọc. Một mô hình đã phát ra, có người tải về rồi, thì không cách nào gọi lại. Mọi lớp chặn an toàn có thể bị người có kỹ thuật gỡ ra.
Họ lo về những việc gây hại cụ thể: làm hàng loạt ảnh giả, giọng giả để lừa đảo, viết tin nhắn lừa theo từng người, tự động hoá việc tìm lỗ hổng phần mềm. Với mô hình đóng, ít ra còn có người giám sát. Với mô hình mở, chỉ còn trông vào lương tâm người dùng.
Phía này cũng cho rằng lý lẽ "kẻ xấu đằng nào cũng có" không hoàn toàn đúng. Làm ra một mô hình mạnh tốn rất nhiều tiền và công. Phát mở miễn phí là hạ rào cản đó cho cả những kẻ trước đây không đủ sức.
Họ không nhất thiết phản đối mọi mô hình mở. Nhiều người trong nhóm này chấp nhận mở với mô hình nhỏ, năng lực vừa phải, chỉ lo với những mô hình mạnh nhất, nơi rủi ro gây hại lớn khó lường.
Lối đi giữa đang được bàn
Mở theo mức năng lực. Mô hình nhỏ thì mở thoải mái, mô hình mạnh nhất thì đánh giá kỹ trước khi mở.
Đánh giá rủi ro trước khi phát hành. Thử xem mô hình giúp được kẻ xấu tới đâu so với công cụ đã có sẵn.
Mở từng phần. Công bố cách làm, kết quả kiểm tra nhưng giữ phần lõi, hoặc ngược lại.
Mở cho đối tượng xác định. Cho trường đại học, nhóm nghiên cứu đăng ký dùng trước khi mở rộng.
Giấy phép có điều kiện. Cấm dùng vào một số việc, dù khó cưỡng chế.
Phát hành chậm. Mở sau một thời gian để xã hội có thời gian chuẩn bị biện pháp phòng.
Đầu tư vào phòng thủ. Song song với mở, đầu tư vào công cụ phát hiện ảnh giả, chống lừa đảo.
Chia sẻ thông tin sự cố. Khi thấy mô hình mở bị lạm dụng, cộng đồng báo cho nhau nhanh.
Trách nhiệm của người chỉnh sửa. Ai gỡ lớp an toàn và phát lại bản đã gỡ chịu phần trách nhiệm của mình.
Không đánh đồng mọi bản mở. Mở mô hình dịch máy khác hẳn mở mô hình mạnh đa năng.
Hợp tác quốc tế. Một nơi siết còn nơi khác mở thì hiệu quả hạn chế, cần nói chuyện chung.
Ý nghĩa riêng với nhóm làm ở Việt Nam
Điểm xuất phát rẻ. Nhóm nhỏ không đủ tiền làm từ đầu có thể bắt đầu từ mô hình mở.
Chỉnh cho tiếng Việt. Dạy thêm từ vựng chuyên ngành, giọng vùng, văn bản hành chính Việt.
Giữ dữ liệu trong nước. Bệnh viện, ngân hàng chạy trên máy chủ của mình thay vì gửi ra ngoài.
Học nghề. Sinh viên học được cách mô hình hoạt động từ bên trong, không chỉ dùng qua giao diện.
Chi phí phần cứng vẫn là rào cản. Mở phần mềm không có nghĩa có sẵn máy chạy, nhất là với mô hình lớn.
Phụ thuộc vào bên phát hành. Bên làm ra mô hình mở có thể đổi điều khoản, ngừng cập nhật.
Trách nhiệm khi đưa vào sản phẩm. Dùng mô hình mở không có nghĩa được miễn trách nhiệm với người dùng của mình.
Cần tự kiểm tra an toàn. Mô hình mở thường đến cùng ít lớp bảo vệ hơn dịch vụ đóng.
Nguy cơ bị lợi dụng trong nước. Kẻ lừa đảo trong nước cũng dùng được, tiếng Việt càng giỏi thì tin nhắn lừa càng thật.
Cơ hội cho trường đại học. Nghiên cứu độc lập về thiên vị, an toàn với tiếng Việt.
Câu hỏi chính sách riêng. Có nên khuyến khích, hỗ trợ hạ tầng chung để nhóm nhỏ dùng mô hình mở không?
Câu hỏi để tự cân nhắc
Bạn tin ai hơn để giữ công cụ mạnh? Vài doanh nghiệp lớn, hay mọi người cùng giữ?
Minh bạch quan trọng tới đâu với bạn? Đủ để chấp nhận rủi ro bị lạm dụng không?
Nếu bạn là nhóm khởi nghiệp nhỏ, bạn chọn gì? Và lựa chọn đó có đổi khi bạn lớn lên?
Nếu bạn là người vừa bị lừa bằng giọng giả, bạn nghĩ gì? Có đổi cách nhìn về mô hình mở không?
Ranh giới "đủ mạnh để lo" nằm ở đâu? Ai được vạch ranh giới đó?
Nước đi sau có nên ủng hộ mở để bớt lệ thuộc? Cái giá về an toàn là gì?
Ai chịu trách nhiệm khi bản mở bị dùng để hại người? Người phát hành, người sửa, hay người dùng cuối?
Có thể vừa mở vừa an toàn không? Hay đó là đánh đổi không tránh được?
Doanh nghiệp đóng có thật sự an toàn hơn? Hay chỉ an toàn trong phạm vi họ muốn công bố?
Cộng đồng mở có tự quản được không? Kinh nghiệm phần mềm mở có áp được cho trí tuệ máy?
Bạn sẽ hỏi gì nếu được ngồi trong buổi lấy ý kiến? Viết ra một câu, đó là góp ý của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình mở có miễn phí không?
Tải về thường miễn phí, nhưng chạy mô hình lớn cần máy tính mạnh, tốn tiền điện và phần cứng. Một số giấy phép cũng có điều kiện riêng về thương mại, cần đọc kỹ.
Mô hình mở có kém hơn mô hình đóng không?
Thường các mô hình mạnh nhất là mô hình đóng, nhưng khoảng cách thay đổi theo thời gian. Với nhiều việc cụ thể, mô hình mở được chỉnh kỹ có thể đủ dùng.
Dùng mô hình mở có an toàn cho dữ liệu hơn không?
Nếu chạy trên máy chủ của mình thì dữ liệu không phải gửi ra ngoài, đó là lợi thế lớn. Nhưng bạn phải tự lo bảo mật máy chủ đó.
Có thể cấm mô hình mở không?
Rất khó cấm hoàn toàn khi mô hình đã được phát ra, vì có thể sao chép và chia sẻ. Vì vậy phần lớn thảo luận tập trung vào việc đánh giá trước khi phát hành, không phải cấm sau.
Người dân bình thường có cần quan tâm chuyện này không?
Có, vì nó ảnh hưởng tới việc ai kiểm soát công cụ đang dùng hằng ngày, dữ liệu của mình được gửi đi đâu, và kẻ lừa đảo có công cụ gì trong tay.
