Trí tuệ máy làm khoảng cách giữa thành thị và nông thôn rộng ra hay hẹp lại? Có thể theo cả hai chiều, và chiều nào thắng phụ thuộc vào lựa chọn chính sách nhiều hơn vào bản thân công nghệ. Máy có thể mang một ông thầy giỏi, một bác sĩ giỏi tới vùng xa qua chiếc điện thoại. Nhưng người ở thành phố có thiết bị tốt hơn, mạng ổn định hơn, kỹ năng nhiều hơn nên thường hưởng trước và hưởng nhiều hơn.
Thử nghĩ một nữ sinh ở một bản vùng cao Yên Bái và một bạn cùng tuổi ở nội thành Hà Nội. Cả hai đều có thể hỏi máy giảng bài. Nhưng một bạn có máy tính riêng, mạng mạnh, bố mẹ biết hướng dẫn; bạn kia dùng chung điện thoại với anh, sóng lúc có lúc không. Câu hỏi là công cụ mới sẽ san bằng hay khoét sâu thêm chênh lệch đó.
Lý lẽ cho rằng khoảng cách sẽ hẹp lại
Phía lạc quan chỉ ra rằng chỗ thiếu lớn nhất của nông thôn là thiếu người giỏi tại chỗ. Một xã vùng cao khó giữ được giáo viên tiếng Anh, bác sĩ chuyên khoa, kỹ sư nông nghiệp. Máy không thay được họ, nhưng có thể trả lời một phần câu hỏi mà trước đây người dân phải đi hàng chục cây số mới hỏi được.
Chi phí cũng là lý lẽ mạnh. Gia sư giỏi ở thành phố đắt, nhiều gia đình nông thôn không kham nổi. Một công cụ giảng bài trên điện thoại có thể rẻ hơn nhiều, thậm chí miễn phí ở mức cơ bản. Lần đầu tiên, học sinh vùng xa có thể hỏi đi hỏi lại một bài khó mà không ngại.
Với nông dân, máy có thể giúp nhận diện sâu bệnh qua ảnh chụp lá, tra giá nông sản, soạn hồ sơ vay vốn, hỏi quy trình chăn nuôi. Những việc đó trước đây phụ thuộc vào việc quen ai, gần ai.
Phía này cũng nhắc rằng điện thoại di động đã từng đi vào nông thôn nhanh hơn mọi người dự đoán. Nếu trí tuệ máy chạy được trên điện thoại phổ thông, nó có thể lan nhanh như vậy.
Lý lẽ cho rằng khoảng cách sẽ rộng ra
Phía lo ngại bắt đầu từ hạ tầng. Công cụ tốt nhất thường cần mạng ổn định, thiết bị đủ mạnh, đôi khi phải trả phí. Ở những thôn bản sóng yếu, dùng chung điện thoại, mỗi bước đó là một bậc thang khó leo.
Thứ hai là kỹ năng dùng. Biết hỏi máy cho đúng, biết nghi ngờ khi máy sai, biết kiểm lại, những thứ đó học được nhanh hơn ở nơi có thầy cô, bạn bè, bố mẹ dùng thành thạo. Học sinh thành phố dùng máy để học sâu hơn; học sinh thiếu hướng dẫn có thể chỉ dùng để chép bài.
Thứ ba là nội dung. Máy giỏi tiếng Việt chuẩn, kém tiếng dân tộc, kém từ ngữ địa phương, ít hiểu bối cảnh vùng cao. Một học sinh dân tộc thiểu số hỏi bằng tiếng Việt chưa thạo có thể nhận câu trả lời khó hiểu hơn bạn ở thành phố.
Cuối cùng là việc làm. Nếu những việc văn phòng ở thành phố được máy hỗ trợ và năng suất tăng, thu nhập ở đó có thể tăng nhanh hơn. Trong khi những việc chân tay ở nông thôn ít được hưởng lợi trực tiếp. Khoảng cách thu nhập có thể nới ra dù ai cũng có điện thoại.
Những yếu tố quyết định chiều nào thắng
Mạng tới đâu. Sóng ổn định ở thôn bản là điều kiện đầu tiên, không có thì mọi thứ khác vô nghĩa.
Thiết bị ai trả. Điện thoại dùng chung trong gia đình khác hẳn mỗi em một máy.
Giáo viên được đào tạo không. Thầy cô vùng xa biết dùng thì học sinh mới dùng đúng.
Công cụ chạy được khi mạng yếu không. Bản gọn, chạy được trên máy phổ thông, ít tốn dữ liệu.
Có tiếng dân tộc không. Ít nhất là hiểu tiếng Việt của người nói tiếng dân tộc như ngôn ngữ thứ hai.
Miễn phí ở mức cơ bản không. Phí nhỏ với thành phố có thể là rào cản lớn ở vùng xa.
Nội dung có gắn với đời sống nông thôn không. Cây trồng, vật nuôi, thời tiết vùng, chính sách cho nông dân.
Có điểm hỗ trợ tại chỗ không. Nhà văn hoá thôn, thư viện xã, bưu điện xã có người chỉ cách dùng.
Dịch vụ công có giữ đường làm tay không. Người không dùng được máy vẫn phải được phục vụ.
Đo khoảng cách định kỳ. Biết khoảng cách đang rộng hay hẹp thì mới điều chỉnh được.
Người nông thôn có tiếng nói trong thiết kế không. Sản phẩm làm ở thành phố cho người thành phố thường bỏ sót.
Doanh nghiệp có động lực phục vụ vùng xa không. Thị trường nhỏ, chi phí cao, cần chính sách khuyến khích.
Những điều chưa ai chắc
Máy có thay được phần nào vai trò giáo viên tại chỗ. Nhiều thầy cô cho rằng học sinh nhỏ cần người hơn cần máy.
Học sinh vùng xa có bị lệ thuộc vào máy hơn. Khi thiếu thầy, máy dễ thành nguồn duy nhất.
Người già nông thôn có theo kịp. Hay khoảng cách thế hệ còn lớn hơn khoảng cách vùng miền.
Lợi ích có tới tay người nghèo nhất. Hay chỉ tới hộ khá trong thôn có điện thoại tốt.
Việc làm từ xa có về nông thôn. Máy giúp làm việc từ xa, người trẻ có thể ở lại quê, nhưng chưa rõ quy mô.
Văn hoá địa phương có bị nhạt. Nội dung chung từ máy có thể lấn át chuyện kể, phong tục riêng.
Dữ liệu vùng xa có được thu thập công bằng. Ít dữ liệu thì máy kém, mà thu dữ liệu lại phải có quy tắc bảo vệ người dân.
Ai đầu tư cho hạ tầng vùng khó. Nhà nước, doanh nghiệp viễn thông hay hợp tác công tư.
Đo khoảng cách bằng thước nào. Số người có thiết bị, kết quả học tập, hay thu nhập.
Tốc độ lan có nhanh như điện thoại di động. Nhiều người hy vọng vậy, nhưng chưa có bằng chứng.
Chính sách nào hiệu quả nhất. Hỗ trợ thiết bị, đào tạo, hay làm công cụ riêng, cần thử mới biết.
Câu hỏi để người đọc tự cân nhắc
Ở quê bạn, rào cản lớn nhất là gì? Sóng, máy, tiền hay người chỉ cách dùng?
Ai trong thôn có thể làm người hướng dẫn? Một giáo viên, một đoàn viên, một người con đi làm về?
Bạn sẵn lòng đóng góp gì? Một buổi chỉ cách dùng ở nhà văn hoá, một chiếc điện thoại cũ.
Ưu tiên học sinh hay người lớn? Nguồn lực có hạn thì chọn nhóm nào trước?
Nên làm công cụ riêng cho nông thôn hay dùng chung? Riêng thì hợp hơn, chung thì rẻ hơn.
Máy có nên thay cuộc gặp trực tiếp với cán bộ khuyến nông? Hay chỉ bổ sung cho những lúc không gặp được?
Chính quyền xã có nên có người phụ trách chuyện này? Hay để đoàn thể đảm nhận?
Doanh nghiệp làm sản phẩm có nên thử ở nông thôn? Trước khi tuyên bố sản phẩm dành cho mọi người.
Bạn đo thành công bằng gì? Số người dùng, hay số người được giúp thật?
Ai nên được hỏi ý kiến trước? Người dân vùng xa thường được hỏi sau cùng.
Nếu khoảng cách rộng ra, ai chịu trách nhiệm? Câu hỏi này nên được đặt trước, không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh nông thôn có nên dùng máy để học không?
Có, nếu có người hướng dẫn cách dùng để hiểu bài chứ không chỉ chép đáp án. Thầy cô và phụ huynh nên cùng thống nhất cách dùng, nhất là với học sinh nhỏ.
Điện thoại phổ thông có dùng được trí tuệ máy không?
Nhiều công cụ chạy được trên điện thoại thông minh tầm trung qua mạng. Điện thoại rất cũ hoặc mạng yếu thì trải nghiệm kém, đôi khi không dùng được.
Nông dân dùng máy để hỏi kỹ thuật canh tác có tin được không?
Dùng để tham khảo thì được, nhưng với thuốc bảo vệ thực vật, liều lượng, dịch bệnh vật nuôi, nên hỏi lại cán bộ khuyến nông, thú y và đọc kỹ nhãn thuốc.
Khoảng cách số là gì?
Là chênh lệch giữa những người có và không có điều kiện dùng công nghệ số, gồm thiết bị, mạng, kỹ năng và nội dung phù hợp. Trí tuệ máy có thể làm khoảng cách này rộng hoặc hẹp tuỳ cách triển khai.
Thôn xóm có thể tự làm gì mà không chờ chính sách?
Tổ chức buổi chỉ cách dùng ở nhà văn hoá, nhờ người trẻ hướng dẫn người già, chia sẻ thiết bị cũ, và cùng nhắc nhau cảnh giác lừa đảo. Những việc nhỏ này không tốn nhiều mà hiệu quả thật.
