Chủ quyền số là khả năng một cộng đồng, từ một gia đình, một doanh nghiệp cho tới cả một quốc gia, tự quyết chuyện dữ liệu và hệ thống số của mình: dữ liệu được giữ ở đâu, ai được đọc, ai được dùng để dạy máy, và khi có tranh chấp thì xử theo luật của ai. Nói ngắn hơn: mình có còn nói được tiếng nói cuối cùng về những thứ thuộc về mình hay không.
Chữ nghe to tát, nhưng nó hiện ra ở những câu hỏi rất gần. Ảnh con mình đăng lên mạng xã hội đang nằm trên máy chủ nào. Tin nhắn với khách hàng của một tiệm bánh có bị đem đi phân tích không. Hồ sơ khám bệnh của mẹ mình, nếu được dùng để huấn luyện một hệ thống chẩn đoán, thì ai hưởng lợi từ hệ thống đó. Khi trí tuệ máy làm được nhiều việc trí óc, những câu hỏi này không còn là chuyện của dân kỹ thuật nữa.
Bài này giải thích khái niệm bằng ví dụ đời thường, chỉ ra chỗ nó khác với chuyện bảo mật thông thường, và những điều một người dân có thể làm ngay mà không cần đợi ai.
Chủ quyền số khác gì với bảo mật thông tin?
Nhiều người nghe chữ chủ quyền số thì nghĩ ngay tới chuyện chống hacker. Bảo mật là một phần, nhưng chỉ là phần hẹp. Bảo mật trả lời câu hỏi "có ai lấy trộm được không". Chủ quyền số trả lời câu hỏi rộng hơn: kể cả khi không ai lấy trộm, dữ liệu đó đang chịu sự quyết định của ai.
Lấy ví dụ một trường mầm non tư ở Thủ Đức dùng một ứng dụng nước ngoài để gửi ảnh các bé cho phụ huynh mỗi ngày. Ứng dụng có thể rất an toàn, mã hoá đầy đủ, chưa từng bị lộ. Nhưng điều khoản sử dụng có thể cho phép bên cung cấp dùng ảnh đã tải lên để cải tiến dịch vụ, mà "cải tiến dịch vụ" ngày nay có thể bao gồm cả việc dạy máy nhận diện khuôn mặt trẻ em. Không ai trộm gì cả, nhưng quyền quyết định đã nằm ở chỗ khác.
Chủ quyền số cũng không đồng nghĩa với việc mọi thứ phải làm trong nước, đóng cửa với bên ngoài. Một nước nhỏ không thể tự làm mọi lớp công nghệ, từ con chip tới phần mềm. Câu hỏi thực tế hơn là: ở những chỗ quan trọng, mình có lựa chọn thay thế không, có điều khoản rõ ràng không, và khi bên cung cấp đổi chính sách thì mình có đường lui không.
Vì vậy, khi nghe ai đó nói tới chủ quyền số, nên hỏi lại họ đang nói ở tầng nào: tầng dữ liệu (thông tin được giữ ở đâu, dùng vào việc gì), tầng hạ tầng (máy chủ, trung tâm dữ liệu, đường truyền), hay tầng năng lực (mình có người hiểu và tự làm được hay không). Ba tầng này cần ba kiểu chính sách khác nhau, gộp chung một chữ dễ khiến cuộc bàn luận đi lạc.
Những chỗ chủ quyền số chạm vào đời sống hằng ngày
Ảnh và video gia đình. Những gì đăng lên mạng xã hội thường được lưu ở máy chủ nước ngoài và chịu điều khoản do bên cung cấp đặt ra, có thể đổi bất cứ lúc nào.
Sổ sách của tiệm nhỏ. Một chủ tiệm tạp hoá dùng ứng dụng bán hàng trên điện thoại để ghi công nợ: danh sách khách, ai nợ bao nhiêu, nằm trọn trong tay nhà cung cấp ứng dụng.
Tin nhắn với khách hàng. Người bán hàng online trao đổi địa chỉ, số điện thoại của khách qua ứng dụng nhắn tin; dữ liệu đó có được đem đi phân tích hay không phụ thuộc vào điều khoản ít ai đọc.
Bài tập của học sinh. Khi lớp học nộp bài qua nền tảng trực tuyến, bài viết của các em có thể trở thành nguồn dạy máy nếu điều khoản không loại trừ.
Hồ sơ sức khoẻ. Kết quả xét nghiệm, đơn thuốc, phim chụp là loại dữ liệu nhạy cảm nhất, và cũng là loại được thèm muốn nhất để huấn luyện hệ thống chẩn đoán.
Giọng nói. Trợ lý giọng nói, tổng đài tự động ghi âm giọng người gọi; giọng nói vừa là dữ liệu cá nhân vừa có thể bị dùng để giả giọng.
Thói quen đi lại. Ứng dụng gọi xe, bản đồ biết mình đi đâu mỗi sáng, ở đâu mỗi tối; gộp lại thành bức tranh rất chi tiết về đời sống của cả một thành phố.
Dữ liệu tiếng Việt nói chung. Báo chí, diễn đàn, sách số hoá là nguyên liệu để máy học tiếng Việt; ai gom, ai dùng, ai hưởng lợi là câu hỏi của cả cộng đồng.
Dịch vụ công trên mạng. Khi thủ tục hành chính chạy trên hệ thống số, câu hỏi hệ thống đó do ai vận hành, dữ liệu lưu ở đâu là câu hỏi có thật chứ không trừu tượng.
Tài khoản bị khoá. Một người bán hàng bị nền tảng khoá tài khoản mà không giải thích, mất luôn danh sách khách tích luỹ nhiều năm: đó là chủ quyền số ở quy mô một hộ kinh doanh.
Giá dịch vụ đổi đột ngột. Khi đã phụ thuộc hoàn toàn vào một nền tảng, bên cung cấp tăng phí hay cắt tính năng thì người dùng gần như không có đường lui.
Ngôn ngữ của máy. Hệ thống trí tuệ máy học tiếng Việt chủ yếu từ dữ liệu nào thì sẽ hiểu văn hoá, cách nói, vùng miền theo hướng đó.
Vì sao trí tuệ tổng quát làm câu hỏi này gấp hơn
Trước đây, dữ liệu chủ yếu được dùng để quảng cáo: biết bạn thích gì thì gợi ý bán thứ đó. Đáng lo, nhưng phạm vi có giới hạn. Khi máy có thể học từ khối dữ liệu khổng lồ để viết, tư vấn, chẩn đoán, ra quyết định, thì dữ liệu trở thành nguyên liệu tạo ra năng lực trí óc. Ai giữ nguyên liệu, người đó có lợi thế làm ra công cụ mà người khác phải đi thuê.
Hình dung một cách đơn giản: một cộng đồng góp dữ liệu tiếng Việt của mình, qua hàng chục năm viết báo, viết diễn đàn, viết bài giảng. Một hệ thống được dạy từ đó rồi bán ngược lại dưới dạng dịch vụ tính phí. Không có gì sai luật ở đây cả, nhưng nhiều người bắt đầu hỏi: phần giá trị từ dữ liệu chung đó quay về cộng đồng được bao nhiêu.
Có người cho rằng lo như vậy là thừa: công nghệ tốt thì cứ dùng, ai làm ra không quan trọng, người dùng được lợi từ công cụ giỏi và rẻ. Lập luận này có lý, nhất là với doanh nghiệp nhỏ không đủ sức tự làm. Phía bên kia nhắc rằng khi một dịch vụ đã thành không thể thiếu, như điện hay nước, thì việc nó do ai kiểm soát trở thành chuyện của cả xã hội.
Chưa ai biết chắc trí tuệ máy sẽ đi tới đâu và nhanh tới mức nào. Nhưng điều đã xảy ra là dữ liệu được gom với tốc độ chưa từng có, và quyết định về cách dùng dữ liệu đó đang được đưa ra ngay lúc này. Bàn về chủ quyền số không phải để dọa, mà để những quyết định ấy có thêm tiếng nói của người dân.
Những việc một người dân có thể làm ngay
Đọc lướt phần dữ liệu trong điều khoản. Không cần đọc hết; tìm các chữ "huấn luyện", "cải tiến dịch vụ", "chia sẻ với bên thứ ba" là đủ biết phần quan trọng.
Tắt tuỳ chọn cho phép dùng dữ liệu để dạy máy. Nhiều ứng dụng có công tắc này nằm sâu trong phần cài đặt quyền riêng tư; mất năm phút tìm là xong.
Giữ bản sao những thứ quan trọng. Danh sách khách hàng, ảnh gia đình, tài liệu công việc nên có bản tự giữ, không chỉ nằm trên một nền tảng.
Không đưa giấy tờ tuỳ thân lên chỗ không cần. Ảnh căn cước, hộ chiếu chỉ gửi khi thật sự cần và cho đúng bên có trách nhiệm.
Hỏi nhà trường về ứng dụng dùng cho con. Phụ huynh có quyền hỏi ảnh và bài làm của con được lưu ở đâu, có được dùng vào việc khác không.
Với tiệm nhỏ, chọn công cụ cho xuất dữ liệu. Trước khi dùng một phần mềm bán hàng, thử xem có xuất được danh sách khách ra tệp riêng không; không xuất được là dấu hiệu bị trói.
Tách tài khoản công việc và cá nhân. Khi một tài khoản bị khoá, mình không mất cả hai phía cùng lúc.
Cẩn trọng với ứng dụng miễn phí làm quá nhiều việc. Miễn phí thường có nghĩa dữ liệu là thứ được trả thay tiền.
Dạy con hỏi "ai đang giữ cái này". Một câu hỏi đơn giản giúp trẻ hình thành thói quen nghĩ về dữ liệu từ sớm.
Góp ý khi có lấy ý kiến về chính sách dữ liệu. Những đợt lấy ý kiến người dân thường ít người tham gia; một góp ý cụ thể từ trải nghiệm thật có giá trị hơn mình nghĩ.
Ủng hộ sản phẩm minh bạch. Doanh nghiệp nói rõ dữ liệu lưu ở đâu, dùng vào việc gì đáng được khách hàng chọn hơn.
Những ngộ nhận hay gặp
"Mình có gì đâu mà giấu." Chủ quyền số không phải chuyện giấu giếm, mà là chuyện ai quyết định cách dùng. Một người không có gì giấu vẫn có quyền không muốn giọng mình bị đem đi giả.
"Chỉ nhà nước mới cần lo." Quốc gia lo phần hạ tầng và luật, nhưng mỗi lựa chọn ứng dụng của một trường, một phòng khám, một doanh nghiệp đều là một quyết định chủ quyền nhỏ.
"Lưu trong nước là an toàn tuyệt đối." Vị trí máy chủ chỉ là một yếu tố; quản trị kém thì dữ liệu ở đâu cũng có thể lộ.
"Lưu ở nước ngoài là mất hết." Nhiều dịch vụ nước ngoài có cam kết và quy trình tốt; điều cần xem là điều khoản và đường lui, không phải chỉ quốc tịch của máy chủ.
"Tự làm hết mới là tự chủ." Tự chủ thực tế là có lựa chọn và có năng lực đánh giá, không nhất thiết tự làm từng con ốc.
"Xoá ứng dụng là xoá dữ liệu." Gỡ ứng dụng trên điện thoại thường không xoá dữ liệu đã nằm trên máy chủ; phải yêu cầu xoá tài khoản riêng.
"Dữ liệu ẩn danh thì vô hại." Ghép nhiều bộ dữ liệu ẩn danh lại nhiều khi vẫn nhận ra được từng người, nhất là ở khu dân cư nhỏ.
"Đồng ý điều khoản rồi thì hết quyền." Ở nhiều nơi, người dùng vẫn có quyền yêu cầu xem, sửa, xoá hoặc rút lại đồng ý; mức độ cụ thể tuỳ quy định từng nơi.
"Chuyện này để kỹ sư lo." Kỹ sư trả lời được câu hỏi làm thế nào; còn câu hỏi có nên làm hay không là chuyện của cả xã hội.
"Đằng nào cũng muộn rồi." Dữ liệu cũ khó lấy lại, nhưng dữ liệu mới sinh ra mỗi ngày; thay đổi thói quen từ hôm nay vẫn có tác dụng.
"Chủ quyền số là khẩu hiệu." Nó thành khẩu hiệu khi không ai chỉ ra được việc cụ thể; còn khi gắn vào từng quyết định chọn ứng dụng, lưu dữ liệu, thì nó rất thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Chủ quyền số và chủ quyền dữ liệu có giống nhau không?
Gần nhau nhưng không trùng. Chủ quyền dữ liệu nói riêng về quyền quyết định với thông tin. Chủ quyền số rộng hơn, gồm cả hạ tầng tính toán, phần mềm, và năng lực con người để tự đánh giá, tự vận hành.
Người dân bình thường có làm được gì cho chủ quyền số không?
Có, ở quy mô của mình: chọn ứng dụng minh bạch, tắt tuỳ chọn cho phép dùng dữ liệu để dạy máy, giữ bản sao những thứ quan trọng, và góp ý khi có đợt lấy ý kiến về chính sách dữ liệu.
Dùng dịch vụ nước ngoài có phải là thiếu chủ quyền số?
Không hẳn. Điều quan trọng là có điều khoản rõ, có đường lui khi dịch vụ đổi chính sách, và có lựa chọn thay thế ở những việc thiết yếu. Phụ thuộc hoàn toàn mới là điểm đáng lo.
Vì sao trí tuệ máy làm chuyện chủ quyền số quan trọng hơn trước?
Vì dữ liệu giờ là nguyên liệu để tạo ra năng lực làm việc trí óc. Ai giữ nguyên liệu thì có lợi thế làm ra công cụ, còn người góp dữ liệu có thể phải đi thuê lại chính công cụ đó.
Doanh nghiệp nhỏ nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc kiểm xem các phần mềm đang dùng có cho xuất dữ liệu ra không, dữ liệu khách hàng được lưu ở đâu, và điều khoản có cho phép bên cung cấp dùng dữ liệu đó vào việc khác hay không.
