Mọi câu trả lời của chatbot, mọi bức ảnh do máy vẽ, đều được tính ra ở đâu đó: trong những toà nhà đầy tủ máy chủ, chạy bằng chip chuyên dụng, ăn rất nhiều điện, cần nhiều nước hoặc điều hoà để làm mát, và nối với thế giới qua cáp quang. Đó là hạ tầng tính toán. Ai sở hữu và vận hành nó quyết định phần lớn việc ai được dùng trí tuệ máy, dùng với giá nào, và dữ liệu đi qua nằm dưới luật của nơi nào.
Chuyện này nghe xa người dân, nhưng nó chạm tới hoá đơn tiền điện, nguồn nước của một khu dân cư, giá dịch vụ số mà doanh nghiệp nhỏ phải trả, và cả việc một bệnh viện có dám đưa dữ liệu bệnh nhân lên hệ thống hay không. Bài này trình bày các câu hỏi chính sách quanh hạ tầng tính toán, những lý lẽ ủng hộ và dè dặt, để người không làm kỹ thuật cũng bàn được.
Vì sao hạ tầng lại là chuyện chính sách
Hãy hình dung một phòng khám đa khoa ở Bình Thạnh muốn dùng hệ thống trí tuệ máy để đọc phim X-quang. Câu hỏi đầu tiên của bác sĩ trưởng không phải là máy đọc giỏi tới đâu, mà là phim của bệnh nhân sẽ được gửi đi đâu. Nếu câu trả lời là một máy chủ ở nước khác, chịu luật nước khác, phòng khám phải cân nhắc rất nhiều thứ. Nếu có lựa chọn xử lý trong nước với cam kết rõ ràng, quyết định dễ hơn hẳn.
Nhân câu chuyện đó lên quy mô bệnh viện công, ngân hàng, cơ quan hành chính, ta thấy vì sao hạ tầng tính toán thành chủ đề chính sách. Nó quyết định những ngành nhạy cảm có dám dùng trí tuệ máy hay không, và dùng theo điều kiện của ai.
Lớp thứ hai là chuyện phụ thuộc. Khi phần lớn năng lực tính toán phải đi thuê từ một vài nhà cung cấp lớn ở nước ngoài, thì giá, điều kiện sử dụng, thậm chí việc có được tiếp tục dùng hay không, đều nằm ngoài tầm tay. Chip chuyên dụng cho trí tuệ máy hiện chỉ một số ít nơi sản xuất được, và việc mua bán chúng đã chịu nhiều hạn chế thương mại giữa các nước.
Lớp thứ ba là tài nguyên. Một trung tâm dữ liệu lớn tiêu thụ lượng điện đáng kể, nhiều nơi dùng thêm nước để làm mát. Đặt nó ở đâu, lấy điện từ nguồn nào, ảnh hưởng tới khu dân cư xung quanh ra sao là câu hỏi mà người dân địa phương có quyền được biết và góp ý.
Những thành phần của hạ tầng tính toán
Chip chuyên dụng. Loại chip xử lý song song rất nhiều phép tính cùng lúc, là trái tim của việc huấn luyện và chạy mô hình; nguồn cung tập trung ở rất ít nơi.
Máy chủ và tủ máy. Chip được lắp vào máy chủ, máy chủ xếp vào tủ; một trung tâm có thể có hàng nghìn tủ.
Điện năng. Cần nguồn điện ổn định, dự phòng nhiều lớp; mất điện vài giây cũng có thể làm hỏng một đợt tính toán dài.
Làm mát. Máy chạy nóng nên cần điều hoà công suất lớn hoặc hệ thống dùng nước; khí hậu nóng ẩm làm việc này tốn kém hơn.
Đường truyền. Cáp quang trong nước và cáp biển quốc tế; đứt cáp biển là bài học nhiều người dùng internet Việt Nam đã trải qua.
Phần mềm vận hành. Lớp phần mềm điều phối máy chủ, phân chia tài nguyên; phần lớn do một số ít bên phát triển.
Con người. Kỹ sư vận hành, kỹ thuật viên điện, chuyên gia an ninh; thiếu người thì có máy cũng không chạy bền.
Đất và vị trí. Cần nơi ít ngập, ít rủi ro thiên tai, gần nguồn điện và đường truyền.
Dịch vụ thuê theo giờ. Doanh nghiệp nhỏ thường không mua máy mà thuê năng lực tính toán theo giờ từ nhà cung cấp.
Mô hình chạy tại chỗ. Một số mô hình nhỏ chạy được ngay trên máy tính văn phòng hoặc máy chủ nhỏ, không cần gửi dữ liệu ra ngoài.
An ninh vật lý. Kiểm soát ra vào, camera, phòng cháy; dữ liệu an toàn tới đâu còn tuỳ cả toà nhà chứa nó.
Quy định pháp lý. Luật của nơi đặt máy chủ quyết định ai có quyền yêu cầu truy cập dữ liệu.
Lý lẽ của các phía
Phía ủng hộ đầu tư mạnh vào hạ tầng trong nước cho rằng không có năng lực tính toán riêng thì nói chuyện tự chủ trí tuệ máy chỉ là nói suông. Dữ liệu nhạy cảm của y tế, giáo dục, hành chính cần chỗ xử lý đáng tin cậy. Doanh nghiệp, trường đại học trong nước cần năng lực tính toán với giá phải chăng để thử nghiệm, nếu không mọi ý tưởng đều phải đi thuê với giá ngoại tệ.
Phía dè dặt nhắc tới chi phí và tốc độ lỗi thời. Chip chuyên dụng đắt, và cứ vài năm lại có thế hệ mới mạnh hơn hẳn. Xây một trung tâm lớn rồi để máy chạy dưới công suất là lãng phí tiền công. Họ đề xuất đầu tư vừa phải, tập trung vào những việc thật sự cần xử lý trong nước, còn lại thuê ngoài với hợp đồng chặt.
Một nhóm khác nhấn vào tài nguyên và môi trường: điện cho trung tâm dữ liệu lấy từ đâu, có làm căng lưới điện vào mùa nóng không, nước làm mát có cạnh tranh với nước sinh hoạt của khu dân cư không. Họ không phản đối hạ tầng, nhưng muốn đánh giá tác động công khai và có tiếng nói của người dân địa phương.
Cũng có ý kiến cho rằng tự chủ không nhất thiết là sở hữu mọi thứ, mà là có nhiều lựa chọn: vài nhà cung cấp trong và ngoài nước cạnh tranh nhau, hợp đồng cho phép chuyển dữ liệu đi khi cần, và đủ kỹ sư trong nước hiểu hệ thống để không bị dắt mũi. Cách nhìn này thực tế với một nước đang phát triển, nhưng đòi hỏi năng lực đàm phán và giám sát tốt.
Những lý lẽ trên không loại trừ nhau. Điều chưa ai biết chắc là nhu cầu tính toán sẽ tăng nhanh tới mức nào, và công nghệ sẽ rẻ đi hay đắt lên. Chính sự không chắc chắn đó là lý do nên giữ nhiều lựa chọn mở, thay vì đặt cược hết vào một hướng.
Câu hỏi người dân và doanh nghiệp có thể đặt ra
Dữ liệu của mình được xử lý ở đâu? Câu hỏi đơn giản nhất mà bệnh viện, ngân hàng, trường học nên trả lời được khi dùng hệ thống trí tuệ máy.
Có lựa chọn xử lý trong nước không? Với dữ liệu nhạy cảm, một lựa chọn trong nước có cam kết rõ ràng thường làm người dùng yên tâm hơn.
Đổi nhà cung cấp có dễ không? Hợp đồng nên cho phép lấy dữ liệu ra với định dạng dùng được, không bị khoá vào một bên.
Mất kết nối quốc tế thì sao? Dịch vụ thiết yếu có chạy tiếp được khi cáp biển gặp sự cố không là câu hỏi đáng hỏi.
Trung tâm dữ liệu gần nhà dùng điện, nước thế nào? Người dân địa phương có quyền được biết tác động tới lưới điện và nguồn nước khu vực.
Ai được ưu tiên dùng năng lực công? Nếu có hạ tầng đầu tư bằng tiền công, trường học, nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp nhỏ có được tiếp cận với giá hợp lý không.
Ai giám sát an ninh? Cần biết cơ quan hay tổ chức nào kiểm tra định kỳ, kết quả có được công bố không.
Tiêu chuẩn tiết kiệm năng lượng là gì? Hạ tầng mới nên có yêu cầu hiệu quả năng lượng và báo cáo công khai.
Có đào tạo người vận hành không? Đầu tư máy mà không đầu tư con người là đầu tư nửa vời.
Doanh nghiệp nhỏ có cần trung tâm riêng? Hầu như không; nhiều việc chạy được bằng mô hình nhỏ tại chỗ hoặc thuê ngoài với hợp đồng tốt.
Giá thuê có minh bạch không? Bảng giá rõ ràng, không phí ẩn giúp doanh nghiệp tính toán chi phí trước khi phụ thuộc.
Những hiểu lầm hay gặp về hạ tầng tính toán
"Dữ liệu nằm trên mây, không ở đâu cả." Chữ "đám mây" dễ gây hiểu lầm; dữ liệu luôn nằm trong một toà nhà cụ thể, ở một nước cụ thể, chịu luật cụ thể.
"Cứ có máy là có trí tuệ máy." Máy chỉ là một phần; còn cần dữ liệu tốt, người giỏi và bài toán rõ ràng mới ra sản phẩm dùng được.
"Xây càng to càng tốt." Trung tâm to mà ít người dùng thì máy lỗi thời trước khi kịp hoàn vốn.
"Trong nước thì chắc chắn rẻ hơn." Chưa chắc; quy mô nhỏ, chip phải nhập khẩu, điện làm mát tốn kém có thể đẩy giá lên.
"Nước ngoài thì chắc chắn an toàn hơn." Kinh nghiệm vận hành nhiều năm là lợi thế thật, nhưng an toàn còn phụ thuộc hợp đồng và luật nơi đặt máy.
"Hạ tầng là việc của kỹ sư." Kỹ sư lo vận hành; còn đặt ở đâu, phục vụ ai, ai trả tiền là quyết định chính sách cần nhiều bên góp ý.
"Điện cho máy chủ không đáng kể." Với trung tâm lớn, nhu cầu điện tương đương một khu dân cư; quy hoạch điện phải tính tới.
"Làm mát chỉ là bật điều hoà." Khí hậu nóng ẩm khiến làm mát chiếm phần chi phí đáng kể, có nơi phải dùng thêm nước.
"Mô hình nhỏ thì vô dụng." Nhiều việc như phân loại văn bản, tóm tắt nội bộ chạy tốt bằng mô hình nhỏ tại chỗ, không cần gửi dữ liệu đi.
"Chỉ cần mua chip là xong." Chip cần phần mềm, người vận hành, nguồn điện ổn định; thiếu một khâu là máy đắp chiếu.
"Đứt cáp biển là chuyện hiếm." Người dùng internet ở Việt Nam đã nhiều lần thấy mạng quốc tế chậm hẳn vì sự cố cáp; dịch vụ thiết yếu nên có phương án dự phòng.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm dữ liệu khác gì với phòng máy chủ của một công ty?
Phòng máy chủ của công ty phục vụ riêng công ty đó, quy mô nhỏ. Trung tâm dữ liệu là toà nhà chuyên dụng chứa rất nhiều máy chủ, có điện dự phòng, làm mát, an ninh nhiều lớp, cho nhiều khách thuê cùng lúc.
Vì sao chip cho trí tuệ máy lại khan hiếm?
Vì chỉ một số ít nơi trên thế giới thiết kế và sản xuất được loại chip này, nhu cầu tăng rất nhanh, và việc mua bán chịu hạn chế thương mại giữa các nước. Điều đó làm năng lực tính toán trở thành tài nguyên chiến lược.
Dùng dịch vụ đám mây nước ngoài có vi phạm gì không?
Không mặc nhiên vi phạm. Nhưng với một số loại dữ liệu, quy định có thể yêu cầu điều kiện lưu trữ hoặc chuyển ra nước ngoài riêng; doanh nghiệp nên hỏi pháp chế với dữ liệu nhạy cảm.
Trung tâm dữ liệu có ảnh hưởng tới khu dân cư xung quanh không?
Có thể có, chủ yếu qua nhu cầu điện, nước làm mát và tiếng ồn hệ thống làm mát. Mức độ tuỳ thiết kế; người dân địa phương nên được biết đánh giá tác động trước khi xây.
Một nước có cần tự làm chip mới gọi là tự chủ?
Không nhất thiết. Nhiều người cho rằng tự chủ thực tế là có nhiều lựa chọn, có đường lui trong hợp đồng, và có đủ người giỏi để đánh giá, vận hành, thay vì tự làm mọi lớp công nghệ.
