Cơ quan công dùng trí tuệ máy nên công khai năm điều bằng lời thường: hệ thống dùng cho việc gì, quyết định nào có máy tham gia, ai là người chịu trách nhiệm, dữ liệu nào được dùng, và người dân hỏi hay khiếu nại ở đâu. Năm điều đó đủ để một người không làm kỹ thuật hiểu mình đang được phục vụ thế nào.
Minh bạch hay bị hiểu lầm theo hai hướng. Hướng thứ nhất cho rằng minh bạch là công bố mã nguồn, công thức tính, những thứ người dân không đọc được và đôi khi còn mở đường cho kẻ lách luật. Hướng thứ hai cho rằng chỉ cần một dòng "có ứng dụng công nghệ hiện đại" trong báo cáo là đủ. Cả hai đều không giúp người dân.
Bài này đề xuất một cách làm ở giữa, gọi tạm là sổ công khai hệ thống: một trang ngắn cho mỗi hệ thống, viết cho người dân đọc, cập nhật khi có thay đổi. Nhiều nơi trên thế giới đang thử cách làm tương tự, và nó không đòi hỏi nhiều tiền.
Vì sao công khai giúp chính cơ quan
Nghe chữ công khai, nhiều cán bộ nghĩ ngay tới rủi ro: bị soi, bị phê bình, bị hỏi khó. Nhưng nhìn kỹ, công khai đúng cách bảo vệ cơ quan nhiều hơn là làm hại.
Khi người dân biết một quyết định có máy tham gia và biết đường khiếu nại, họ khiếu nại đúng chỗ thay vì đăng lên mạng xã hội. Khi cơ quan đã nói trước giới hạn của hệ thống, một lỗi xảy ra là lỗi đã được cảnh báo, không phải chuyện bị phát hiện giấu giếm. Niềm tin mất đi vì một lần bị bắt gặp giấu chuyện thường khó lấy lại hơn niềm tin mất vì một lần sai.
Công khai còn buộc chính cơ quan phải trả lời những câu mà nếu không viết ra thì không ai trả lời. Ai chịu trách nhiệm? Dữ liệu lấy từ đâu? Máy sai thì sửa thế nào? Một cơ quan ngồi viết trang công khai và thấy mình không trả lời được câu nào đó, là đã phát hiện ra một lỗ hổng trước khi nó gây chuyện.
Cũng có giới hạn cần tôn trọng. Hệ thống phát hiện gian lận hay bảo đảm an ninh không thể công bố cách nhận diện chi tiết, vì như vậy là chỉ đường cho người gian lận. Nhưng ngay cả những hệ thống đó vẫn có thể công khai rằng chúng tồn tại, dùng cho mục đích gì, và người bị ảnh hưởng khiếu nại ở đâu.
Một trang công khai hệ thống nên có gì
Tên gọi dễ hiểu của hệ thống. Ví dụ "trợ lý trả lời thủ tục", không dùng tên thương mại hay mã dự án.
Dùng cho việc gì. Một hai câu, nói rõ bài toán.
Không dùng cho việc gì. Phạm vi giới hạn quan trọng không kém phạm vi dùng.
Máy quyết hay chỉ gợi ý. Nếu gợi ý thì ai quyết cuối.
Đơn vị và chức danh chịu trách nhiệm. Không cần tên cá nhân, nhưng phải có đầu mối rõ.
Dữ liệu nào được dùng. Loại dữ liệu, lấy từ đâu, lưu ở đâu.
Dữ liệu có dùng để huấn luyện không. Có hoặc không, nói thẳng.
Kết quả đánh giá gần nhất. Đúng sai ra sao, bằng lời thường và con số đơn giản.
Giới hạn đã biết. Ví dụ máy hay sai với giọng nói địa phương, với chữ viết tay.
Cách hỏi và khiếu nại. Số điện thoại, địa chỉ, thời hạn trả lời.
Ngày bắt đầu dùng và ngày cập nhật. Để người đọc biết thông tin còn mới không.
Nhà cung cấp là trong nước hay nước ngoài. Người dân có quyền quan tâm dữ liệu của mình đi đâu.
Những điều không cần hoặc không nên công khai
Mã nguồn chi tiết. Người dân không đọc được, và có thể vướng bản quyền nhà cung cấp.
Ngưỡng phát hiện gian lận. Công bố là chỉ đường cho người lách.
Thông tin cấu hình bảo mật. Địa chỉ máy chủ, cách kết nối.
Dữ liệu của từng người. Chỉ trả cho chính người đó khi họ hỏi.
Tên cán bộ vận hành. Tránh áp lực cá nhân, đầu mối là đơn vị.
Ví dụ có thể nhận ra người thật. Kể cả khi đã bỏ tên.
Thuật ngữ kỹ thuật không giải thích. Viết ra mà người dân không hiểu thì như không viết.
Lời quảng cáo. Trang công khai không phải trang giới thiệu thành tích.
Hứa hẹn quá mức. Đừng viết "chính xác tuyệt đối".
Thông tin hợp đồng nhạy cảm về thương mại. Nhưng tổng chi phí từ ngân sách thì nên theo quy định công khai tài chính.
Kết luận về những vụ khiếu nại cụ thể. Chỉ công bố số liệu tổng hợp.
Viết cho người dân đọc: khó hơn tưởng
Phần khó nhất của công khai không phải là quyết định công khai gì, mà là viết cho người không làm kỹ thuật hiểu. Một cán bộ công nghệ viết trang công khai sẽ tự nhiên dùng chữ của nghề mình. Một cán bộ pháp chế viết sẽ dùng chữ của văn bản. Người đọc thật là bác xe ôm, cô bán tạp hoá, anh công nhân khu công nghiệp.
Một cách thử đơn giản: đưa bản nháp cho một người không làm trong cơ quan đọc, rồi hỏi lại họ ba câu. Hệ thống này làm gì? Nếu nó sai với mình thì mình làm gì? Ai chịu trách nhiệm? Nếu họ trả lời được, trang viết đạt. Nếu họ lúng túng, viết lại.
Hình thức cũng quan trọng. Một trang dài trên cổng thông tin ít người vào. Một tờ giấy dán ở quầy tiếp dân, một đoạn đọc trên loa phường, một câu nói của cán bộ khi tiếp dân có khi hiệu quả hơn. Ở khu phố Hải Phòng hay xóm ven sông miền Tây, buổi họp tổ dân phố vẫn là kênh truyền thông người dân tin nhất.
Cuối cùng, công khai không phải việc làm một lần. Hệ thống đổi, dữ liệu đổi, người chịu trách nhiệm đổi. Trang công khai cũ sai còn tệ hơn không có trang nào, vì nó tạo ra niềm tin vào một thứ không còn đúng.
Người dân có thể hỏi những gì
Quyết định về mình có máy tham gia không? Câu hỏi chính đáng, cán bộ nên trả lời được.
Dữ liệu nào về mình đã được dùng? Để kiểm tra có chỗ nào ghi sai.
Ai đã xem lại kết quả? Có người duyệt hay chỉ máy.
Mình khiếu nại ở đâu, trong bao lâu? Đường đi rõ ràng.
Có thể yêu cầu người thật xét lại không? Với quyết định quan trọng thì nên được.
Dữ liệu của mình có bị gửi ra nước ngoài không? Câu hỏi nhiều người quan tâm.
Dữ liệu được giữ bao lâu? Và có xoá khi hết cần không.
Có dùng dữ liệu của mình cho việc khác không? Ngoài mục đích ban đầu.
Hệ thống đã từng sai thế nào? Câu hỏi khó nhưng công bằng.
Có kênh nào không cần dùng điện thoại? Cho người lớn tuổi.
Mình đề xuất cải tiến ở đâu? Người dùng thường thấy lỗi trước.
Câu hỏi thường gặp
Minh bạch có nghĩa là công bố mã nguồn không?
Không nhất thiết. Với người dân, minh bạch hữu ích là biết hệ thống làm gì, ai chịu trách nhiệm và khiếu nại ở đâu. Mã nguồn có thể cần cho kiểm tra độc lập, nhưng đó là việc của chuyên gia.
Sổ công khai hệ thống là gì?
Là danh sách các hệ thống trí tuệ máy mà một cơ quan đang dùng, mỗi hệ thống một trang ngắn mô tả mục đích, dữ liệu, trách nhiệm và kênh khiếu nại. Một số nơi trên thế giới đang thử mô hình này ở cấp thành phố.
Cơ quan nhỏ có cần làm trang công khai không?
Nếu cơ quan chỉ dùng công cụ soạn thảo nội bộ thì không cần trang riêng. Khi máy tham gia vào việc ảnh hưởng tới người dân, dù chỉ là trả lời thủ tục, một đoạn công khai ngắn là nên có.
Công khai rồi bị chỉ trích thì sao?
Chỉ trích có căn cứ giúp sửa hệ thống sớm. Một cơ quan công khai và sửa sai nhanh thường được tin hơn một cơ quan im lặng.
Người dân có thể đề nghị cơ quan công khai không?
Có thể gửi kiến nghị qua kênh tiếp dân, qua tổ dân phố hoặc đại diện của mình. Kiến nghị cụ thể, nêu rõ hệ thống nào và muốn biết gì, dễ được trả lời hơn.
