Hệ sinh thái trí tuệ máy ở các tỉnh thành không cần là bản thu nhỏ của Hà Nội hay TP.HCM. Thứ nó cần là bài toán tại chỗ đủ lớn, người hiểu ngành địa phương ngồi cùng người làm công nghệ, dữ liệu được gom và chia sẻ theo quy tắc rõ, và một nơi để doanh nghiệp, trường, chính quyền gặp nhau thường xuyên. Có đủ bốn thứ đó, quy mô nhỏ không phải là bất lợi.
Nhìn từ Cần Thơ hay Hải Phòng, câu chuyện trí tuệ máy hay được kể theo kiểu của hai thành phố lớn: quỹ đầu tư, sự kiện khởi nghiệp, kỹ sư lương cao. Kể theo kiểu đó thì các tỉnh luôn thấy mình đi sau. Nhưng có một lợi thế mà thành phố lớn không có: các tỉnh đứng sát những bài toán thật của nền kinh tế, như ao tôm, ruộng lúa, kho lạnh, bến cảng, nhà máy.
Bài này bàn hệ sinh thái địa phương cần gì, thiếu gì, và câu hỏi chính sách nào đáng đặt ra để người trẻ giỏi ở lại quê làm công nghệ thay vì phải đi.
Lợi thế thật của các tỉnh: đứng gần bài toán
Một kỹ sư ngồi văn phòng ở thành phố lớn muốn làm sản phẩm cho nghề nuôi tôm sẽ phải đi xuống ao nhiều lần mới hiểu. Một bạn trẻ lớn lên ở vùng ven Cần Thơ, nhà có ao, biết từ nhỏ tôm chết vì mất oxy ban đêm, vì nước đổi màu sau mưa. Hiểu biết đó là thứ không mua được bằng tiền.
Hải Phòng cũng vậy, theo kiểu khác. Quanh cảng có hàng trăm doanh nghiệp giao nhận, kho bãi, sửa chữa tàu, chế biến. Mỗi doanh nghiệp có những việc lặp lại, giấy tờ nhiều, sai sót tốn kém. Người làm công nghệ ở đây có thể đi bộ tới khách hàng, nói chuyện với người làm chứng từ, nhìn tận mắt một container bị giữ lại vì sai một dòng khai báo.
Lợi thế thứ hai là chi phí. Văn phòng, sinh hoạt ở tỉnh rẻ hơn, một nhóm nhỏ chạy được lâu hơn với cùng số vốn. Làm việc từ xa cũng giúp nhóm ở tỉnh tiếp cận khách và đối tác khắp nơi.
Lợi thế thứ ba là quan hệ. Ở một thành phố vừa, chủ doanh nghiệp, giảng viên, cán bộ sở biết nhau. Một cuộc hẹn cà phê có thể mở ra một dự án thử. Ở thành phố lớn, cũng cuộc hẹn đó phải qua nhiều tầng giới thiệu.
Những điểm thiếu cần nói thẳng
Thiếu đầu tiên là người. Sinh viên giỏi ngành máy tính ở các tỉnh thường vào thành phố lớn hoặc ra nước ngoài sau khi tốt nghiệp, vì ở đó có việc, có lương, có người giỏi hơn để học. Một nhóm ở tỉnh muốn tuyển người có kinh nghiệm làm mô hình thường phải trả lương ngang thành phố lớn, hoặc chấp nhận người làm từ xa.
Thiếu thứ hai là vốn rủi ro. Nhà đầu tư thiên thần và quỹ tập trung ở hai thành phố lớn. Doanh nghiệp địa phương có tiền nhưng quen đầu tư vào đất, nhà xưởng, hàng hoá, ít quen rót vốn cho một nhóm làm phần mềm.
Thiếu thứ ba là dữ liệu có tổ chức. Bài toán thì nhiều, nhưng dữ liệu nằm rải rác trong sổ tay, tin nhắn, bảng tính của từng hộ, từng doanh nghiệp. Muốn làm trí tuệ máy phải bắt đầu từ việc gom dữ liệu, mà việc này tốn công và cần niềm tin.
Thiếu thứ tư là cộng đồng. Người làm công nghệ ở tỉnh thường ít, rải rác, không có nơi gặp nhau thường xuyên để học hỏi. Một sự kiện mỗi năm một lần không thay được những buổi gặp nhỏ hàng tháng.
Nói thẳng những điểm thiếu này không phải để bi quan, mà để không ai hứa hẹn những kế hoạch phát triển trí tuệ máy chỉ dựa trên khẩu hiệu.
Bài toán tại chỗ đáng làm ở Cần Thơ và vùng đồng bằng
Cảnh báo chất lượng nước ao nuôi. Oxy, độ mặn, nhiệt độ, báo cho người nuôi trước khi có chuyện.
Dự báo xâm nhập mặn theo mùa. Kết hợp dữ liệu quan trắc với kinh nghiệm của người dân.
Nhận diện sâu bệnh lúa qua ảnh chụp. Gợi ý ban đầu, người dân vẫn hỏi cán bộ khuyến nông.
Phân loại nông sản sau thu hoạch. Trái cây, cá, tôm theo kích cỡ và chất lượng.
Ghi sổ thu mua bằng giọng nói. Cho thương lái, hợp tác xã ghi nhanh khi đang làm.
Truy xuất nguồn gốc cho xuất khẩu. Gom dữ liệu từ ao, ruộng tới nhà máy.
Tư vấn thủ tục cho hợp tác xã. Giải thích hồ sơ, giấy chứng nhận bằng lời dễ hiểu.
Quản lý kho lạnh. Dự báo hư hỏng, sắp xếp xuất hàng.
Hỗ trợ du lịch sông nước. Thông tin đa ngôn ngữ cho khách tham quan chợ nổi, nhà vườn.
Hiểu tiếng nói miền Tây. Nhận dạng giọng nói làm tốt với phương ngữ địa phương.
Dự báo giá nông sản ngắn hạn. Thận trọng, chỉ là tham khảo cho người bán.
Bài toán tại chỗ đáng làm ở Hải Phòng và vùng cảng biển
Đọc và đối chiếu chứng từ vận chuyển. Giảm sai sót khai báo, giảm thời gian giữ hàng.
Dự báo thời gian chờ ở cảng, kho bãi. Giúp xe container đến đúng giờ.
Kiểm tra hư hỏng container qua ảnh. Gợi ý cho người kiểm, không thay người kiểm.
Tối ưu xếp dỡ trong kho. Vị trí hàng, thứ tự xuất.
Kiểm tra chất lượng trên dây chuyền. Nhà máy lắp ráp, chế biến quanh khu công nghiệp.
Bảo trì dự đoán cho máy móc. Cảnh báo sớm khi thiết bị có dấu hiệu hỏng.
An toàn lao động. Phát hiện vùng nguy hiểm, nhắc trang bị bảo hộ, chú ý quyền riêng tư công nhân.
Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ làm thủ tục xuất nhập khẩu. Giải thích quy trình, kiểm hồ sơ trước khi nộp.
Dịch tài liệu kỹ thuật tàu biển. Cho thợ sửa chữa đọc nhanh.
Theo dõi tiêu thụ năng lượng nhà xưởng. Phát hiện lãng phí.
Đào tạo công nhân bằng trợ lý hỏi đáp. Quy trình vận hành, an toàn, bằng tiếng Việt dễ hiểu.
Chính quyền, trường và doanh nghiệp đầu ngành làm gì được
Đặt hàng bài toán thật. Một sở, một cảng, một nhà máy nói rõ vấn đề và mở dữ liệu thử.
Không gian làm việc chung có hạ tầng. Máy tính đủ mạnh, mạng tốt, giá rẻ cho nhóm nhỏ.
Chương trình giữ chân sinh viên giỏi. Thực tập có lương ở doanh nghiệp địa phương.
Gặp gỡ định kỳ hàng tháng. Nhỏ, đều đặn, có người duy trì.
Quy tắc chia sẻ dữ liệu ngành. Hợp tác xã, hiệp hội đồng ý gom dữ liệu có ẩn danh.
Kết nối với nhà đầu tư ở thành phố lớn. Đưa nhóm địa phương tới gặp, hoặc mời quỹ xuống thăm.
Mua sắm công mở cho nhóm địa phương. Gói thử nhỏ, thủ tục đơn giản.
Trường dạy theo bài toán vùng. Đồ án về thuỷ sản, cảng biển thay vì chỉ bài mẫu.
Doanh nghiệp đầu ngành làm khách hàng đầu tiên. Một khách lớn tin dùng giúp startup sống qua năm đầu.
Kết nối các tỉnh cùng ngành. Các tỉnh đồng bằng chia sẻ dữ liệu, kinh nghiệm thuỷ sản với nhau.
Đo kết quả bằng việc giải được, không bằng số sự kiện. Bao nhiêu bài toán được giải, bao nhiêu người ở lại.
Câu hỏi thường gặp
Startup ở tỉnh có gọi vốn được không?
Được, nhưng thường cần chứng minh bằng khách hàng thật sớm hơn và chủ động đi gặp nhà đầu tư. Lợi thế hiểu ngành và chi phí thấp là điểm nên nhấn mạnh.
Có nên rời tỉnh lên thành phố lớn để làm trí tuệ máy?
Tuỳ mục tiêu. Lên thành phố lớn dễ học hỏi và tìm việc hơn; ở lại gần bài toán thì dễ làm sản phẩm khác biệt. Nhiều người chọn làm vài năm ở thành phố lớn rồi về.
Dữ liệu nông nghiệp ở đồng bằng có đủ để làm trí tuệ máy không?
Thường chưa đủ ở dạng có tổ chức. Bước đầu là ghi chép đều đặn và gom theo quy tắc, việc này cần hợp tác xã và người dân tham gia.
Chính quyền tỉnh nên bắt đầu từ đâu?
Từ một hai bài toán thật mà cơ quan mình hoặc doanh nghiệp đầu ngành đang gặp, mở dữ liệu thử và mời nhóm địa phương giải. Kết quả cụ thể thu hút người hơn kế hoạch dài.
Người nuôi tôm có tin dùng thiết bị thông minh không?
Họ tin khi thấy nó giúp thật, đơn giản, và có người ở gần để hỏi khi trục trặc. Thiết bị đắt, khó dùng, hỏng không ai sửa sẽ bị bỏ nhanh.
