Với phần lớn startup Việt, cách hợp lý là bắt đầu trên mô hình nền tảng có sẵn để thử thị trường nhanh, rồi dồn sức xây thứ khó sao chép: dữ liệu riêng, hiểu biết sâu một ngành, quan hệ với khách hàng. Tự xây mô hình từ đầu chỉ đáng khi nhóm có dữ liệu đặc thù và một bài toán mà mô hình chung làm kém rõ rệt.
Câu hỏi này được tranh luận rất nhiều trong các nhóm khởi nghiệp, và nó không chỉ là chuyện kỹ thuật. Nó chạm vào chuyện doanh nghiệp có giá trị gì nếu sản phẩm chỉ là một lớp vỏ trên mô hình của người khác, chuyện gì xảy ra khi nhà cung cấp mô hình đổi giá hay đổi điều khoản, và rộng hơn là một nền kinh tế có nên lo khi phần lõi trí tuệ máy nằm ngoài biên giới.
Bài này trình bày lý lẽ của cả hai phía để nhà sáng lập, nhà đầu tư và người làm chính sách cân nhắc. Không có câu trả lời đúng cho mọi nhóm, nhưng có những câu hỏi giúp mỗi nhóm tìm ra câu trả lời của mình.
Lý lẽ cho việc xây trên nền có sẵn
Mô hình nền tảng là những mô hình lớn được huấn luyện trên lượng dữ liệu khổng lồ, có thể làm nhiều việc khác nhau. Huấn luyện một mô hình như vậy tốn chi phí tính toán, dữ liệu và nhân lực vượt xa khả năng của một startup giai đoạn đầu. Thuê lại qua giao diện lập trình thì chỉ trả theo lượt dùng.
Lợi thế lớn nhất là tốc độ. Một nhóm bốn người ở Cần Thơ có thể làm ra sản phẩm thử cho các hợp tác xã trong vài tuần, đem tới cho khách dùng, nghe phản hồi, sửa. Thời gian đó nếu dùng để tự huấn luyện mô hình thì chưa có gì cho khách xem.
Lợi thế thứ hai là chất lượng tăng theo thời gian mà không phải bỏ thêm công. Khi nhà cung cấp cải tiến mô hình, sản phẩm xây bên trên cũng tốt lên. Startup tập trung vào chỗ mình hiểu nhất: khách hàng, quy trình ngành, cách trình bày cho người dùng Việt.
Những người theo hướng này thường nói: giá trị không nằm ở mô hình mà ở chỗ mình hiểu bài toán. Một sản phẩm hỗ trợ kế toán cho hộ kinh doanh có giá trị vì nó hiểu sổ sách của hộ kinh doanh Việt Nam, không phải vì nó tự viết được mô hình ngôn ngữ.
Lý lẽ cho việc tự xây, hoặc ít nhất tự chủ một phần
Phía bên kia không phản đối dùng nền có sẵn để bắt đầu, nhưng cảnh báo về chuyện về lâu dài. Rủi ro đầu tiên là phụ thuộc giá. Khi chi phí mô hình chiếm phần lớn giá vốn, mọi lần nhà cung cấp tăng giá là biên lợi nhuận của startup bị bóp lại mà không làm gì được.
Rủi ro thứ hai là bị chính nhà cung cấp cạnh tranh. Một tính năng hôm nay là sản phẩm của startup, ngày mai có thể thành tính năng có sẵn của mô hình nền. Lớp vỏ mỏng dễ bị nuốt.
Rủi ro thứ ba là dữ liệu và điều khoản. Dữ liệu khách hàng đi qua máy chủ nước ngoài có thể vướng yêu cầu của khách là cơ quan nhà nước, bệnh viện, ngân hàng. Điều khoản dịch vụ cũng có thể đổi theo cách bất lợi.
Rủi ro thứ tư là chất lượng tiếng Việt và bối cảnh Việt. Mô hình chung xử lý tiếng Việt phổ thông ngày càng khá, nhưng với văn bản chuyên ngành, phương ngữ, chữ viết tay, hay kiến thức địa phương thì vẫn có khoảng trống. Nhóm nào lấp được khoảng trống đó bằng mô hình riêng hoặc tinh chỉnh riêng sẽ có thứ người khác khó sao chép.
Vì vậy nhiều người chọn đường giữa: dùng nền có sẵn cho phần chung, tự làm mô hình nhỏ hoặc tinh chỉnh cho phần chuyên biệt, và thiết kế sản phẩm sao cho đổi được nhà cung cấp mô hình mà không phải viết lại từ đầu.
Câu hỏi giúp nhóm sáng lập chọn đường
Chi phí mô hình chiếm bao nhiêu phần giá vốn? Càng cao càng cần tính đường tự chủ sớm.
Mình có dữ liệu mà người khác không có? Nếu không, tự huấn luyện khó tạo khác biệt.
Bài toán có cần độ chính xác vượt mô hình chung không? Thử đo trên dữ liệu thật trước khi kết luận.
Khách hàng có yêu cầu dữ liệu ở trong nước không? Khu vực công, y tế, tài chính thường có.
Nếu nhà cung cấp tăng giá gấp đôi, mình còn sống không? Bài toán căng thẳng nhưng đáng làm.
Đổi nhà cung cấp mô hình mất bao lâu? Thiết kế để con số này là tuần, không phải năm.
Đội có người làm được mô hình không? Tuyển người như vậy tốn kém và cạnh tranh.
Thời gian chạy của công ty còn bao lâu? Tự xây mô hình ăn tiền nhanh.
Sản phẩm có bị mô hình nền nuốt mất không? Nếu giá trị chỉ là câu lệnh khéo, rủi ro cao.
Mình đang xây giá trị gì tích luỹ qua thời gian? Dữ liệu, quy trình, khách hàng, thương hiệu.
Có mô hình mở nào đủ tốt để tinh chỉnh không? Mô hình có trọng số công khai là lựa chọn ở giữa.
Nhà đầu tư của mình nghĩ gì? Kỳ vọng của họ ảnh hưởng tới đường đi.
Những thứ khó sao chép mà startup nên xây
Bộ dữ liệu đã được làm sạch và gán nhãn. Ví dụ phiếu thu mua nông sản, biên bản kiểm hàng của một ngành.
Bộ bài kiểm tra chất lượng riêng. Biết sản phẩm đúng sai ở đâu với khách Việt, đo được khi đổi mô hình.
Hiểu biết quy trình ngành. Những bước mà chỉ người làm nghề mới biết.
Quan hệ với khách hàng đầu tiên. Khách tin mình, cho phản hồi thật.
Giao diện hợp thói quen người dùng Việt. Ví dụ làm việc tốt qua ứng dụng nhắn tin quen thuộc.
Tích hợp với hệ thống sẵn có của khách. Phần mềm kế toán, quản lý kho mà khách đang dùng.
Kiến thức địa phương. Địa danh, phương ngữ, tập quán buôn bán từng vùng.
Uy tín về bảo mật. Khách giao dữ liệu vì tin mình giữ cẩn thận.
Đội ngũ hỗ trợ tại chỗ. Người tới tận nơi khi khách cần.
Lớp kiểm tra đầu ra. Bắt lỗi của mô hình trước khi tới tay khách.
Khả năng đổi mô hình bên dưới. Bản thân sự linh hoạt cũng là tài sản.
Ở tầm hệ sinh thái: câu hỏi cho người làm chính sách
Có nên hỗ trợ hạ tầng tính toán dùng chung? Để startup và trường đại học thử mô hình mà không phải tự mua máy.
Có nên xây kho dữ liệu tiếng Việt mở? Với điều kiện tôn trọng quyền tác giả và quyền riêng tư.
Có nên đặt hàng mô hình tiếng Việt cho khu vực công? Lợi ích tự chủ so với chi phí và rủi ro làm kém.
Mua sắm công có nên ưu tiên sản phẩm trong nước? Ưu tiên thế nào để không bảo hộ sản phẩm kém.
Làm sao giữ người giỏi ở lại? Lương, môi trường nghiên cứu, bài toán hay.
Quy định dữ liệu có làm khó startup không? Cân bằng giữa bảo vệ người dân và chi phí tuân thủ.
Có nên khuyến khích mô hình mở? Mở giúp lan toả, nhưng cũng có tranh luận về rủi ro.
Hợp tác quốc tế thế nào cho có lợi? Học được gì, giữ lại được gì.
Tự chủ đến mức nào là đủ? Tự chủ hoàn toàn rất đắt; phụ thuộc hoàn toàn rất rủi ro.
Ai đo năng lực hệ sinh thái? Cần số liệu đáng tin thay vì khẩu hiệu.
Có nên có bộ bài kiểm tra tiếng Việt chung? Để so mô hình công bằng trên tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Mô hình nền tảng là gì?
Là mô hình lớn được huấn luyện trên lượng dữ liệu rất rộng, có thể làm nhiều việc như viết, tóm tắt, trả lời câu hỏi. Doanh nghiệp khác xây sản phẩm bên trên nó thay vì tự huấn luyện từ đầu.
Startup chỉ gọi mô hình nước ngoài có bị coi là không có công nghệ?
Không hẳn. Nhiều sản phẩm có giá trị nằm ở dữ liệu, quy trình và cách phục vụ khách. Nhưng nhà đầu tư sẽ hỏi kỹ thứ gì của công ty là khó sao chép.
Mô hình mở có phải là giải pháp ở giữa?
Mô hình có trọng số công khai cho phép tự chạy và tinh chỉnh, giảm phụ thuộc vào một nhà cung cấp. Đổi lại, nhóm phải tự lo hạ tầng và vận hành.
Tự huấn luyện mô hình tiếng Việt có khả thi với startup nhỏ?
Mô hình rất lớn thì khó. Mô hình nhỏ cho việc hẹp, hoặc tinh chỉnh mô hình mở trên dữ liệu chuyên ngành, thì nhiều nhóm nhỏ làm được.
Dùng mô hình nước ngoài có vi phạm quy định dữ liệu không?
Tuỳ loại dữ liệu và yêu cầu của khách hàng. Nguyên tắc chung là biết rõ dữ liệu đi đâu, có sự đồng ý cần thiết và hỏi luật sư khi làm với dữ liệu nhạy cảm.
