Còn cần, nhưng phần việc của người thầy đang đổi. Những việc máy làm tốt, giảng lại một khái niệm theo nhiều cách, giải bài mẫu, ra đề luyện tập, góp ý câu chữ, sẽ ngày càng được giao bớt cho máy. Phần còn lại là những việc chỉ người làm được: nhìn ra em nào đang lạc mà không nói, giữ cho cả lớp muốn học, dạy các em sống với nhau, chịu trách nhiệm về điểm số, và là người lớn đáng tin trong đời một đứa trẻ.
Bài này cố tách ba thứ thường bị trộn vào nhau: điều đã xảy ra trong lớp học, điều nhiều người dự đoán, và điều chưa ai biết. Lo lắng của thầy cô là có thật và đáng được trả lời thẳng, không phải bằng lời trấn an chung chung.
Điều đã xảy ra, điều dự đoán và điều chưa ai biết
Điều đã xảy ra: học sinh ở nhiều nơi đã dùng trí tuệ máy để hỏi bài, làm bài, ôn thi. Nhiều thầy cô đã dùng để soạn giáo án, ra đề, viết nhận xét. Máy giải thích được phần lớn kiến thức phổ thông khá trôi chảy, dù vẫn có lúc sai. Đây không còn là dự báo, đây là chuyện của năm học này.
Điều nhiều người dự đoán: mỗi học sinh sẽ có một gia sư máy riêng, kèm theo tốc độ của em, giỏi hơn một giáo viên phải chia sự chú ý cho cả lớp đông. Một số người cho rằng từ đó sẽ cần ít giáo viên hơn. Số khác cho rằng sẽ cần giáo viên làm việc khác đi chứ không ít đi.
Điều chưa ai biết: học sinh học với gia sư máy lâu dài thì kết quả ra sao, về kiến thức, về tính tự lập, về cách sống với người khác. Những nghiên cứu nghiêm túc cần thời gian nhiều năm, theo dõi nhiều nhóm học sinh khác nhau. Ai nói chắc chắn theo hướng nào lúc này là nói nhiều hơn những gì đang biết.
Tách ba thứ này giúp thầy cô bình tĩnh. Phần đã xảy ra thì cần thích nghi ngay: đổi cách ra đề, học cách dùng công cụ. Phần dự đoán thì nên theo dõi, góp tiếng nói. Phần chưa biết thì không nên để nó làm mình hoảng, cũng không nên coi như không tồn tại.
Phần việc của thầy cô máy khó thay
Nhìn ra em đang lạc. Một ánh mắt né tránh, một em hôm nay im hơn mọi khi. Thầy cô đứng lớp thấy những thứ không có trong bài làm.
Giữ lửa học cho cả lớp. Động lực học thường đến từ người, từ một lời khen đúng lúc, một câu chuyện thầy kể.
Dạy sống với người khác. Chia sẻ, chờ lượt, tranh luận không cãi nhau. Lớp học là nơi trẻ tập sống trong cộng đồng.
Chịu trách nhiệm về đánh giá. Điểm số ảnh hưởng tới tương lai một em. Cần một người chịu trách nhiệm, giải thích được, sửa được khi sai.
Phát hiện chuyện bất thường. Dấu hiệu bị bạo hành, bị bắt nạt, bệnh tật thường được thầy cô nhận ra đầu tiên.
Làm cầu nối với gia đình. Gọi điện cho phụ huynh, đến nhà em bỏ học. Việc này cần người có tên, có mặt.
Chọn cái gì đáng dạy. Trong vô vàn thứ máy có thể giảng, thầy cô chọn thứ hợp với lớp mình, lúc này.
Làm gương. Cách thầy cô xử sự khi sai, khi bị phản bác, học sinh học theo nhiều hơn học theo bài giảng.
Dạy kỹ năng tay. Viết chữ, vẽ, làm thí nghiệm, thể dục. Cần người chỉnh từng động tác.
Dạy cách dùng chính trí tuệ máy. Hỏi thế nào, nghi ngờ thế nào, khi nào nên tự làm. Đây là việc mới của thầy cô.
An ủi và trấn an. Một em thi trượt, một em gia đình có chuyện. Máy nói được lời an ủi, nhưng em cần người thật ở đó.
Gia sư máy cho mỗi em: lý lẽ hai phía
Phía lạc quan có lý lẽ đáng nghe. Một lớp đông, thầy cô không thể kèm từng em. Em học chậm bị bỏ lại, em học nhanh thấy chán. Một gia sư máy kiên nhẫn, sẵn sàng giải thích lần thứ năm, có thể giúp chính những em mà hệ thống hiện nay bỏ sót. Với gia đình không có tiền thuê gia sư, đây có thể là lần đầu con họ được kèm riêng.
Phía thận trọng cũng có lý lẽ đáng nghe. Học không chỉ là nhận thông tin. Học là thử, sai, xấu hổ một chút, được động viên, thử lại, và cái vòng đó cần người. Một gia sư luôn đưa ra gợi ý ngay khi em vướng có thể làm em mất thói quen tự vật lộn với bài khó. Và một đứa trẻ dành nhiều giờ nói chuyện với máy là ít giờ nói chuyện với người.
Có một lo ngại nữa thuộc về chính sách: nếu gia sư máy được coi là đủ tốt, nơi khó tuyển giáo viên có thể bị cám dỗ dùng máy thay người. Khi đó vùng khó được máy, vùng thuận lợi được cả máy lẫn người, và khoảng cách lại rộng thêm.
Hai phía không nhất thiết loại trừ nhau. Một hướng nhiều người đề xuất là gia sư máy dùng dưới sự điều phối của thầy cô: thầy giao phần nào máy kèm, xem lại em đã học gì, can thiệp khi thấy em lệch hướng. Chi tiết làm thế nào cho tốt thì vẫn đang được thử ở nhiều nơi, chưa có công thức chung.
Với người đọc, câu hỏi đáng giữ là: trong lớp học của con mình, máy đang làm thay việc gì của thầy cô, và việc đó có nên được làm thay không.
Phần việc có thể giao bớt cho máy, với điều kiện
Soạn bài luyện tập. Được, nếu thầy cô xem lại độ khó và đáp án trước khi giao.
Ra đề kiểm tra nháp. Được, nhưng đề chính thức cần người duyệt và chịu trách nhiệm.
Giải thích lại khái niệm. Được, cho em cần nghe thêm, miễn là cách giải thích khớp với cách dạy trên lớp.
Góp ý câu chữ bài viết. Được, như một vòng góp ý trước khi thầy cô chấm.
Viết nháp nhận xét học bạ. Cẩn thận. Nhận xét phải riêng cho từng em, không để giống nhau cả lớp.
Dịch tài liệu tham khảo. Được, nhớ kiểm lại thuật ngữ chuyên môn.
Soạn văn bản hành chính. Được, đây là phần nên giao bớt nhất để thầy cô có thêm giờ với học sinh.
Thống kê điểm, tìm em đang tụt. Được, nhưng kết luận vì sao em tụt phải do người tìm hiểu.
Trả lời phụ huynh hỏi lịch học. Được với thông tin chung; chuyện riêng của từng em thì thầy cô trả lời.
Chấm trắc nghiệm. Được, máy chấm trắc nghiệm đã có từ lâu.
Chấm bài tự luận. Chỉ nên là gợi ý. Điểm cuối cùng do thầy cô quyết và ký.
Sinh viên sư phạm nên chuẩn bị gì
Chắc kiến thức chuyên môn. Muốn nhận ra máy giảng sai thì mình phải hiểu sâu hơn máy ở môn mình dạy.
Học tâm lý học sinh kỹ hơn. Phần việc khó thay nhất của nghề giáo nằm ở đây.
Tập ra đề máy khó giải. Đề gắn đời sống, đề mở, đề đòi giải thích. Kỹ năng này sẽ được cần nhiều.
Tập vấn đáp và quan sát. Đánh giá qua nói chuyện, qua quan sát em làm việc.
Học dùng công cụ có phê phán. Không phải học thật nhiều công cụ, mà học cách kiểm tra lại cái công cụ đưa ra.
Hiểu chuyện dữ liệu học sinh. Biết thông tin nào không được đưa ra ngoài.
Kỹ năng làm việc với phụ huynh. Phụ huynh sẽ hỏi nhiều về chuyện con dùng máy. Thầy cô cần trả lời bình tĩnh, rõ ràng.
Kỹ năng dạy lớp đa dạng. Học sinh khác nhau về thiết bị, về hoàn cảnh. Bài dạy phải tính cho em không có máy.
Thực tập ở nhiều loại trường. Trường thành phố và trường vùng khó cho hai bức tranh rất khác.
Tự học suốt đời. Công cụ đổi nhanh. Thói quen tự tìm hiểu quan trọng hơn bất kỳ khoá tập huấn nào.
Giữ lý do mình chọn nghề. Nếu lý do là yêu trẻ, muốn thấy học trò lớn lên, thì phần đó máy không lấy đi được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên vào ngành sư phạm lúc này không?
Nếu bạn thích làm việc với người trẻ và chịu được việc học lại liên tục, nghề giáo vẫn là nghề cần người. Cách làm nghề sẽ đổi, nên nên chọn trường sư phạm có chú ý tới chuyện này. Còn nếu chỉ thích truyền đạt kiến thức một chiều, phần đó máy đang làm ngày càng nhiều.
Giáo viên dùng máy soạn bài có phải là lười không?
Không, nếu thầy cô kiểm tra lại và chỉnh cho hợp với lớp mình. Dùng máy để bớt việc giấy tờ, dành thêm giờ cho học sinh là dùng đúng. Chép nguyên văn mà không đọc mới là vấn đề.
Trường tư có thể dùng máy để giảm số giáo viên không?
Về kỹ thuật có thể thử, nhưng phụ huynh nên hỏi kỹ ai chịu trách nhiệm việc học của con, ai đánh giá, ai chăm sóc. Một trường giảm người mà không trả lời được các câu đó là đang đánh đổi chất lượng lấy chi phí.
Học sinh có còn tôn trọng thầy cô khi máy biết nhiều hơn?
Sự tôn trọng chưa bao giờ chỉ dựa vào chuyện thầy biết nhiều hơn trò. Nó dựa vào sự công bằng, sự quan tâm, cách thầy cô cư xử. Thầy cô thẳng thắn nói "câu này thầy chưa chắc, mình cùng kiểm tra" thường được nể hơn.
Ai nên quyết định máy được làm gì trong lớp học?
Nên là quyết định chung của nhà trường, có tiếng nói của giáo viên, phụ huynh và học sinh lớn, trong khuôn khổ hướng dẫn chung nếu có. Không nên để nhà cung cấp công cụ quyết thay, cũng không nên để từng giáo viên tự xoay một mình.
