Cha mẹ không cần biết máy chạy thế nào mới dạy được con. Việc đầu tiên là ngồi xuống xem con đang dùng trí tuệ máy vào việc gì và hỏi con nghĩ sao về nó. Sau đó giữ ba điều cốt lõi: máy có thể sai mà vẫn nói rất chắc; không đưa thông tin riêng của mình và gia đình vào đó; phần luyện đầu óc như đọc, viết, tính thì con phải tự làm.
Nhiều phụ huynh thấy mình lép vế vì con rành điện thoại hơn bố mẹ. Nhưng thứ con cần ở cha mẹ không phải là hướng dẫn bấm nút. Con cần người lớn giúp mình phân biệt lúc nào nên tin, lúc nào nên nghi, lúc nào nên dừng. Chuyện đó cha mẹ đã dạy con từ khi con biết ra đường, giờ chỉ là thêm một con đường mới.
Bắt đầu bằng câu hỏi, đừng bắt đầu bằng lệnh cấm
Hình dung một ông bố bán hàng ở chợ, tối về thấy con gái lớp tám gõ câu hỏi vào điện thoại rồi chép câu trả lời vào vở. Phản xạ tự nhiên là giật điện thoại và mắng. Con sẽ cất máy, nhưng ngày mai con vẫn dùng ở chỗ khác, và lần sau con sẽ không cho bố thấy nữa.
Cách khác là ngồi xuống cạnh con và hỏi: con đang hỏi nó cái gì, nó trả lời có đúng không, sao con biết là đúng. Câu hỏi cuối cùng mới là chỗ dạy. Rất nhiều em chưa từng nghĩ tới chuyện kiểm tra lại câu trả lời của máy, vì nó trả lời trôi chảy quá.
Có thể thử cùng con một trò nhỏ: hỏi máy một chuyện mà cả nhà biết chắc, như đường từ nhà tới trường đi qua những chỗ nào, hay món ăn quen thuộc của quê mình nấu thế nào. Thường máy sẽ trả lời rất tự tin, có chỗ đúng, có chỗ sai hẳn. Con tự thấy máy sai một lần sẽ nhớ lâu hơn trăm lời dặn.
Hỏi trước cũng giúp cha mẹ biết con thật sự dùng vào việc gì. Có em dùng để học tiếng Anh, có em dùng để hỏi những chuyện ngại hỏi bố mẹ, có em dùng để làm bài thay. Mỗi chuyện cần một cách nói khác, và chỉ hỏi mới biết được.
Cấm vẫn có chỗ của nó, nhất là với trẻ nhỏ. Nhưng lệnh cấm đi sau cuộc trò chuyện sẽ được con hiểu, còn lệnh cấm thay cho cuộc trò chuyện thì chỉ dạy con giấu.
Ba điều cha mẹ không rành kỹ thuật vẫn dạy được
Điều thứ nhất: máy có thể sai mà giọng vẫn rất chắc. Đây là chỗ khác lớn nhất giữa trí tuệ máy và một cuốn sách giáo khoa. Sách sai thì ít, và có người chịu trách nhiệm. Máy thì có lúc bịa ra tên sách, năm tháng, con số, với giọng điềm tĩnh như thật. Dạy con thói quen hỏi lại "nguồn ở đâu" và đối chiếu với sách, với thầy cô, là món quà dùng được cả đời.
Điều thứ hai: những gì con gõ vào có thể không còn là của riêng con. Con không cần hiểu dữ liệu đi đâu, chỉ cần nhớ luật đơn giản: không gõ họ tên đầy đủ, địa chỉ nhà, tên trường, số điện thoại, ảnh mặt mình và ảnh người khác, chuyện riêng của gia đình. Giống như không kể chuyện nhà cho người lạ ngoài đường.
Điều thứ ba: phần luyện đầu óc thì phải tự làm. Cha mẹ có thể so với chuyện đi xe máy và đi bộ. Đi xe nhanh hơn, nhưng nếu đi đâu cũng đi xe thì chân yếu. Đọc một trang sách, viết một đoạn văn, nhẩm một phép tính là lúc đầu óc con tập thể dục. Nhờ máy làm thay hết thì con được điểm nhưng mất phần tập.
Ba điều này không đòi hỏi cha mẹ biết gì về công nghệ. Chúng là những điều cha mẹ vẫn dạy con về người lạ, về tin đồn, về sự chăm chỉ, chỉ áp vào một thứ mới. Và vì không phụ thuộc vào ứng dụng nào, chúng vẫn đúng khi công cụ đổi đi đổi lại.
Nói gì theo từng lứa tuổi
Mẫu giáo. Trẻ hay gặp trí tuệ máy qua loa thông minh, trợ lý giọng nói. Chỉ cần nói: đó là cái máy biết trả lời, không phải người, không phải bạn.
Đầu cấp tiểu học. Cho con dùng khi có người lớn ngồi cạnh. Dạy con hỏi bố mẹ khi máy nói điều lạ hoặc làm con sợ.
Cuối cấp tiểu học. Bắt đầu trò "bắt lỗi máy": cùng con tìm chỗ máy trả lời sai. Đây là tuổi hợp để tập thói quen nghi ngờ có lý.
Đầu cấp trung học cơ sở. Bàn rõ chuyện bài tập: nhờ máy giải thích thì được, nhờ máy làm thay thì không. Thống nhất luật trong nhà, viết ra giấy dán góc học tập.
Cuối cấp trung học cơ sở. Nói chuyện ảnh giả, giọng giả. Ở tuổi này các em bắt đầu gặp ảnh chế bạn bè, chuyện bắt nạt trên mạng.
Trung học phổ thông. Bàn như người lớn: máy giúp được gì cho việc học, cho việc chọn nghề, nghề nào đang đổi cách làm.
Học sinh ôn thi. Máy ra câu hỏi luyện tập rất tiện, nhưng nhắc con đối chiếu đáp án với sách và thầy cô, tránh học nhầm.
Con đã vào đại học. Nhắc chuyện quy định của trường về dùng trí tuệ máy trong bài luận, vì mỗi trường một khác.
Con có anh chị em. Anh chị lớn có thể là người hướng dẫn em nhỏ tốt nhất, nếu chính anh chị được dặn kỹ trước.
Con ở với ông bà. Ông bà cũng cần biết ba điều cốt lõi, vì nhiều lúc ông bà là người ngồi cạnh cháu nhiều nhất.
Con có khó khăn trong học tập. Máy có thể giúp con đọc chậm, nghe lại, giải thích nhiều lần. Bàn với thầy cô để dùng đúng chỗ.
Những câu hỏi gợi chuyện cha mẹ có thể dùng
"Hôm nay con hỏi nó cái gì hay nhất?" Câu mở nhẹ nhàng, cho thấy cha mẹ tò mò chứ không tra hỏi.
"Có lần nào nó trả lời sai không?" Giúp con nhớ lại và tự rút ra rằng máy không phải lúc nào cũng đúng.
"Sao con biết câu này đúng?" Câu quan trọng nhất. Lặp lại nhiều lần cho thành thói quen.
"Nếu không có nó, con sẽ làm bài này thế nào?" Giúp con thấy phần mình tự làm được và phần đang dựa vào máy.
"Con có kể chuyện riêng với nó không?" Mở chuyện về thông tin cá nhân mà không làm con thấy bị kiểm soát.
"Bạn con dùng nó vào việc gì?" Nhiều em kể chuyện bạn dễ hơn kể chuyện mình.
"Con thấy nó giống người ở chỗ nào, khác ở chỗ nào?" Câu hay cho trẻ nhỏ, giúp tách rõ máy và người.
"Nếu thấy ảnh hay giọng giả của bạn mình thì con làm gì?" Chuẩn bị trước cho tình huống bắt nạt mạng.
"Con muốn học nghề gì, máy có làm được nghề đó không?" Cho tuổi lớn, mở chuyện chọn nghề một cách bình tĩnh.
"Bố mẹ dùng nó thế nào thì con thấy được?" Cho con quyền góp ý ngược lại, cha mẹ cũng đang học.
"Có gì nó nói làm con lo không?" Để con biết luôn có chỗ hỏi khi gặp điều đáng sợ.
Dấu hiệu cần để ý và cách phản ứng
Bài về nhà đột ngột hoàn hảo. Đừng khen vội, cũng đừng nghi vội. Nhờ con giảng lại một đoạn cho mình nghe.
Con giấu màn hình khi người lớn đi qua. Hỏi riêng, nhẹ nhàng. Có thể là chuyện bài tập, có thể là chuyện lớn hơn.
Con tin máy hơn tin thầy cô. Cùng con kiểm tra một câu tranh cãi bằng sách giáo khoa hoặc hỏi thẳng thầy cô.
Con trò chuyện với ứng dụng bạn ảo tới khuya. Một số ứng dụng được làm để người dùng thấy gắn bó. Chú ý xem con có đang cô đơn, thiếu bạn thật không.
Con hỏi máy về chuyện sức khoẻ, tâm lý. Không cấm, nhưng nói rõ: chuyện này cần người thật, bác sĩ, thầy cô tư vấn, bố mẹ.
Có ảnh giả của con hoặc bạn con. Giữ bằng chứng, báo nhà trường, không tự đi đối chất qua mạng.
Cuộc gọi giọng giống người thân xin tiền gấp. Đặt một câu hỏi bí mật của gia đình. Gặp cuộc gọi lạ, hỏi câu đó hoặc gọi lại số quen trước khi làm gì.
Con tải ứng dụng lạ đòi nhiều quyền. Cùng con xem ứng dụng đòi gì: danh bạ, ảnh, vị trí. Không cần thì xoá.
Con bị bạn ép dùng máy để gian lận chung. Khen con vì đã kể, bàn cách từ chối mà không mất bạn.
Con thấy chán học vì "máy làm được hết". Đây là lúc nói chuyện về giá trị của việc tự làm, và về những nghề cần người thật.
Cha mẹ thấy mình không theo kịp. Hỏi thầy cô chủ nhiệm, đi họp phụ huynh, hoặc nhờ chính con dạy lại. Không ai phải biết hết.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì cho con tự dùng chatbot?
Không có con số chung cho mọi đứa trẻ, và nhiều dịch vụ có tự đặt giới hạn tuổi trong điều khoản. Với trẻ tiểu học, nên dùng khi có người lớn bên cạnh. Lên trung học, có thể để con tự dùng với luật trong nhà rõ ràng và trò chuyện thường xuyên.
Có nên cài phần mềm theo dõi điện thoại của con không?
Phần mềm theo dõi giúp được ở tuổi nhỏ, nhưng không thay được lòng tin. Lên tuổi lớn, theo dõi lén dễ làm con thấy bị xúc phạm và tìm cách vượt qua. Nói rõ với con những gì cha mẹ xem và vì sao.
Con dùng máy học tiếng Anh có tốt không?
Có thể rất tốt cho luyện nói và hỏi lại ngữ pháp. Cần nhắc con rằng máy có lúc sửa sai hoặc dùng cách nói không tự nhiên, nên vẫn cần sách và giáo viên làm chuẩn.
Cha mẹ có nên dùng trí tuệ máy để kèm con học không?
Dùng để hiểu lại bài trước khi giảng cho con thì có ích, nhất là với những môn cha mẹ đã quên. Nhưng nên kiểm tra lại với sách giáo khoa hiện hành, vì cách trình bày ở trường có thể khác.
Làm sao biết một ứng dụng có hợp với trẻ em không?
Xem ứng dụng thu những dữ liệu gì, có cho trò chuyện với người lạ không, có quảng cáo hay mua bán trong ứng dụng không. Không chắc thì hỏi thầy cô hoặc phụ huynh khác đã dùng.
