Trường nghề không cần biến thành lớp tin học. Thứ cần làm là giữ chắc phần tay nghề mà máy không làm thay được, đồng thời dạy học viên đọc và kiểm tra những hướng dẫn do máy đưa ra, chẩn đoán lỗi cùng công cụ, nói chuyện với khách cho rõ ràng, và biết tự học lại khi thiết bị đổi đời. Đó là những thứ nằm ngay trong nghề, không phải môn học thêm.
Nhiều người nghĩ trí tuệ máy chỉ chạm tới nghề văn phòng, còn thợ điện, thợ hàn, thợ sửa xe thì yên. Đúng một nửa. Máy không cầm mỏ hàn thay người. Nhưng phần trí óc của nghề, đọc sơ đồ, tra mã lỗi, báo giá, viết biên bản bàn giao, đang đổi cách làm, và người thợ không theo kịp phần đó sẽ thiệt so với đồng nghiệp.
Máy chạm vào phần trí óc của nghề tay chân như thế nào
Hình dung một thợ điện lạnh trẻ ở Đà Nẵng, mùa nóng chạy cả chục nhà mỗi ngày. Gặp máy lạnh báo mã lỗi lạ, trước đây anh gọi điện hỏi thầy cũ hoặc lật sổ tay. Giờ anh chụp mã lỗi, hỏi máy, nhận về một danh sách nguyên nhân có thể và các bước kiểm tra. Việc tra cứu nhanh hơn hẳn.
Nhưng danh sách đó có khi đúng cho dòng máy khác, đời máy khác. Có khi nó bảo kiểm tra một linh kiện mà dòng máy này không có. Người thợ giỏi đọc danh sách, gạch bỏ chỗ không khớp, đo đạc để xác nhận. Người thợ non thì làm theo từng bước, thay linh kiện không hỏng, khách mất tiền mà máy vẫn lỗi.
Chỗ khác nhau giữa hai người không nằm ở việc biết dùng điện thoại. Nó nằm ở hiểu biết nền: dòng điện chạy thế nào, gas tuần hoàn thế nào, cảm biến báo gì. Hiểu nền thì biết lúc nào máy nói bậy. Không hiểu nền thì chỉ biết tin.
Cùng chuyện đó lặp lại ở nhiều nghề: thợ sửa ô tô đọc kết quả máy chẩn đoán, thợ hàn đọc quy trình hàn do máy soạn, thợ xây đọc bản vẽ máy dựng sẵn. Phần tay vẫn là của người, phần đọc và quyết định cũng vẫn là của người, nhưng giờ người phải quyết định trên những gợi ý mà mình không tự viết ra.
Vì vậy trường nghề không cần dạy học viên dùng ứng dụng này hay ứng dụng kia. Trường cần dạy kỹ phần nền hơn trước, và tập cho học viên thói quen đối chiếu gợi ý của máy với hiểu biết của mình và với thực tế trước mặt.
Những thứ nên giữ nguyên và dạy kỹ hơn
Kiến thức nền của nghề. Điện, cơ, nhiệt, vật liệu. Đây là thứ giúp người thợ nhận ra gợi ý sai.
Thao tác tay đến mức thành thạo. Đấu nối, hàn, cắt, lắp ráp. Máy không làm thay ở hiện trường, và khách trả tiền cho đôi tay đó.
An toàn lao động. Không gợi ý nào của máy được phép thay quy tắc an toàn. Học viên phải thuộc lòng và làm thành phản xạ.
Đo đạc và dùng dụng cụ đo. Số đo thật là cách duy nhất để xác nhận hay bác bỏ một chẩn đoán.
Đọc bản vẽ, sơ đồ bằng mắt mình. Máy có thể tóm tắt bản vẽ, nhưng người thợ phải tự đọc được để kiểm lại.
Ghi chép công việc. Sổ ghi lỗi đã gặp, cách đã sửa là kho kinh nghiệm riêng, quý hơn mọi công cụ tra cứu.
Tác phong nghề. Đúng giờ, gọn gàng, dọn dẹp sau khi làm. Khách nhớ những thứ này lâu hơn là nhớ người thợ dùng công cụ gì.
Trách nhiệm với sản phẩm. Người ký bàn giao là người chịu trách nhiệm, không phải cái máy đã gợi ý.
Kinh nghiệm thực tập ở doanh nghiệp. Thời gian ở xưởng thật, công trình thật vẫn là phần học không thay được.
Làm việc nhóm ở hiện trường. Phối hợp với thợ khác, với giám sát, với chủ nhà là kỹ năng chỉ học được khi làm cùng người.
Đạo đức nghề. Không thay linh kiện không hỏng để tính thêm tiền, dù máy có gợi ý thay cho chắc.
Những thứ nên thêm vào chương trình
Đối chiếu gợi ý của máy. Bài tập cho học viên một chẩn đoán do máy đưa ra, có chỗ sai cài sẵn, yêu cầu tìm và giải thích.
Đặt câu hỏi cho rõ. Mô tả triệu chứng, dòng máy, hoàn cảnh cho đủ thì gợi ý mới sát. Đây là kỹ năng mô tả, cũng là kỹ năng nghề.
Đọc tài liệu kỹ thuật tiếng Anh với trợ giúp dịch. Nhiều tài liệu thiết bị chưa có tiếng Việt. Dịch máy giúp đọc được, nhưng thuật ngữ cần được thầy kiểm lại.
Viết báo giá, biên bản bàn giao. Máy giúp soạn nhanh, người thợ phải kiểm từng con số, từng hạng mục.
Nói chuyện với khách. Giải thích lỗi bằng lời dễ hiểu, nói rõ chi phí trước khi làm. Đây là chỗ thợ có uy tín khác thợ bình thường.
Bảo mật thông tin khách. Không chụp nhà khách, mặt khách, giấy tờ khách đưa vào công cụ bên ngoài.
Nhận biết thiết bị có điều khiển thông minh. Nhiều máy móc giờ có phần mềm, kết nối mạng. Thợ cần biết phần nào thuộc nghề mình, phần nào gọi hãng.
Tự học lại. Cách tìm tài liệu chính hãng, cách học một dòng máy mới trong vài ngày.
Kinh doanh nhỏ. Nhiều học viên ra trường mở tiệm riêng. Quản lý lịch hẹn, ghi chép thu chi, chăm khách cũ.
Hiểu giới hạn của tự động hoá trong xưởng. Ở nhà máy có dây chuyền tự động, thợ cần biết lúc nào phải dừng máy và gọi người.
Phản biện gợi ý không an toàn. Tập tình huống máy gợi ý cách làm tắt nguy hiểm, học viên phải nhận ra và từ chối.
Thầy dạy nghề cần được hỗ trợ những gì
Nhiều thầy dạy nghề đi lên từ thợ giỏi, tay nghề chắc, kinh nghiệm hiện trường dày. Đó là vốn quý. Nhưng chính các thầy cũng đang phải học lại cách nghề thay đổi, trong khi lịch đứng lớp vẫn kín. Muốn chương trình đổi thì trước hết thầy phải có thời gian và điều kiện để đổi.
Cách hiệu quả nhất thường là cho thầy quay lại doanh nghiệp theo định kỳ, vài tuần ở xưởng sửa chữa, ở nhà máy, ở công trình, để thấy thợ đang dùng công cụ gì và gặp khó ở đâu. Một buổi tập huấn trong hội trường khó thay được vài tuần đứng cạnh người thợ đang làm.
Thiết bị thực hành là chỗ khó khác. Trường nghề thường dạy trên máy móc đời cũ vì đó là thứ có sẵn. Học viên ra trường gặp thiết bị đời mới thì bỡ ngỡ. Hợp tác với doanh nghiệp để mượn, nhận lại thiết bị, hoặc đưa học viên tới học ngay tại xưởng của doanh nghiệp là hướng nhiều nơi đã nghĩ tới.
Cuối cùng là chuyện công nhận. Thầy dạy nghề soạn được những bài tập đối chiếu gợi ý của máy, những tình huống cài lỗi sẵn, là đang làm việc mà sách giáo trình chưa có. Công sức đó cần được tính, được chia sẻ giữa các trường, thay vì mỗi thầy tự mày mò rồi để đó.
Học viên và phụ huynh nên hỏi gì khi chọn trường nghề
Học viên thực hành bao nhiêu phần thời gian? Hỏi cụ thể số buổi ở xưởng so với số buổi ngồi lớp lý thuyết.
Thiết bị thực hành đời nào? Xin đi xem xưởng. Máy móc quá cũ là dấu hiệu chương trình chậm đổi.
Trường hợp tác với doanh nghiệp nào? Không cần tên tuổi lớn, cần doanh nghiệp thật nhận học viên thực tập thật.
Thầy dạy có còn làm nghề không? Thầy vẫn đi công trình, vẫn sửa máy thường cập nhật nghề nhanh hơn.
Có dạy cách dùng công cụ tra cứu trong nghề không? Hỏi xem trường dạy dùng thế nào và dạy kiểm tra lại thế nào.
An toàn lao động được dạy ra sao? Có bài kiểm tra thực hành an toàn trước khi vào xưởng là dấu hiệu tốt.
Học viên ra trường làm ở đâu? Hỏi cựu học viên, đừng chỉ nghe con số trên tờ rơi.
Có học thêm ngoại ngữ chuyên ngành không? Đọc được tài liệu thiết bị là lợi thế rõ rệt.
Có chương trình học lại ngắn hạn cho người đã đi làm không? Trường có lớp ngắn hạn thường gắn với thị trường hơn.
Có dạy mở tiệm, làm riêng không? Với nghề sửa chữa, nhiều người tự làm chủ sau vài năm.
Nghề này ở địa phương mình có cầu thật không? Hỏi thợ đang làm ở quê mình, hỏi các tiệm, các xưởng gần nhà trước khi quyết.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề tay chân có an toàn hơn học đại học khi có trí tuệ máy?
Không có câu trả lời chung. Phần tay nghề ở hiện trường khó bị thay, nhưng phần trí óc của nghề vẫn đổi. Người học nghề nào cũng cần nền chắc và thói quen học lại, dù học ở trường nghề hay đại học.
Thợ lớn tuổi không rành điện thoại có bị bỏ lại không?
Có nguy cơ, nếu đồng nghiệp trẻ tra cứu nhanh hơn và khách quen với cách làm mới. Nhưng kinh nghiệm hiện trường của thợ lớn tuổi lại là thứ giúp nhận ra gợi ý sai. Ghép thợ trẻ với thợ lớn tuổi thường có lợi cho cả hai.
Trường nghề có nên cấm học viên dùng điện thoại tra lỗi khi thực hành?
Nên chia giai đoạn. Lúc học nền, cấm để học viên tự tư duy. Lúc thực hành nâng cao, cho dùng nhưng bắt giải thích vì sao đồng ý hay bác bỏ từng gợi ý.
Máy gợi ý sai dẫn tới hỏng hóc thì ai chịu trách nhiệm?
Về nguyên tắc, người thợ ký bàn giao chịu trách nhiệm với khách về công việc mình làm. Gợi ý của máy chỉ là tham khảo. Vì vậy học viên cần được dạy rằng không thể đổ lỗi cho công cụ.
Nghề nào trong trường nghề đang đổi nhanh nhất?
Các nghề có nhiều phần chẩn đoán và tài liệu, như sửa chữa ô tô, điện tử, điện lạnh, thường thấy thay đổi rõ trước. Các nghề nặng thao tác tay như hàn, nề, mộc thay đổi chậm hơn ở phần tay nhưng vẫn đổi ở phần đọc bản vẽ và báo giá.
