Cấm hẳn học sinh dùng trí tuệ máy để làm bài nghe thì gọn, nhưng gần như không giữ được: các em có điện thoại ở nhà, ở quán nước, ở nhà bạn, và giáo viên không có cách nào chắc chắn để biết bài nào máy viết. Cách bền hơn là đặt luật theo từng loại bài: bài nào cấm hẳn, bài nào được dùng nhưng phải khai, bài nào dùng thoải mái. Đi kèm là đổi cách ra đề, để luật có chỗ dựa chứ không chỉ là tờ giấy dán ở bảng tin.
Bài này viết cho tổ chuyên môn, ban giám hiệu và phụ huynh đang phải trả lời câu hỏi đó trong năm học này. Mình không bàn công cụ nào tốt hơn, chỉ bàn chuyện quy tắc: ai quyết, quyết dựa trên cái gì, và làm sao để không học sinh nào bị phạt oan chỉ vì viết câu quá trơn tru.
Trí tuệ máy ở đây hiểu theo nghĩa rộng mà diễn đàn này dùng: những hệ thống làm được nhiều việc trí óc cùng lúc, viết đoạn văn, giải bài toán, tóm tắt sách, dịch, trả lời câu hỏi. Một số người làm chính sách muốn gọi chung là SI, trí tuệ tổng quát. Gọi tên gì thì câu hỏi ở trường vẫn là một: dùng thế nào thì vẫn còn là học.
Vì sao lệnh cấm tuyệt đối khó giữ
Lệnh cấm chỉ có sức nặng khi người ra lệnh kiểm tra được. Với bài làm tại lớp, giáo viên nhìn thấy học sinh, thu điện thoại, kiểm soát được. Với bài về nhà thì không. Một em lớp 11 làm bài nghị luận lúc mười giờ đêm, trên bàn có điện thoại, giáo viên không ở đó. Nội quy viết gì thì việc dùng hay không vẫn do em tự quyết.
Chỗ khó thứ hai là phát hiện. Nhiều trường từng hy vọng vào các phần mềm dò văn bản do máy viết. Cơ chế của chúng là đoán theo xác suất: văn càng đều, càng ít lỗi, càng giống cách máy chọn từ thì điểm nghi càng cao. Hệ quả là một em học giỏi, viết câu chuẩn mực, có thể bị gắn cờ, còn một em dùng máy rồi sửa lại vài chỗ vụng thì lọt. Dùng kết quả đó để trừ điểm là đặt học sinh vào thế phải tự chứng minh mình vô tội.
Chỗ khó thứ ba là lệnh cấm đẩy việc dùng vào bóng tối. Học sinh vẫn dùng, chỉ là không nói ra, và thầy cô mất luôn cơ hội dạy các em dùng cho tử tế: kiểm tra lại thông tin, biết lúc nào máy bịa, biết lúc nào nên tự nghĩ. Những em dùng lén thường là những em ngại hỏi nhất, tức là những em cần được hướng dẫn nhất.
Nói vậy không có nghĩa là không được cấm gì. Có những bài cần cấm hẳn, như bài kiểm tra trên lớp, bài viết tay đo khả năng diễn đạt của chính em. Vấn đề là cấm ở đâu và cấm vì lý do gì. Một lệnh cấm có lý do rõ, áp ở chỗ kiểm tra được, sẽ được học sinh tôn trọng hơn một lệnh cấm trùm lên mọi thứ.
Một quy định của trường nên có những gì?
Chia bài làm thành ba mức. Mức cấm (bài kiểm tra, bài đo kỹ năng gốc), mức được hỗ trợ có khai báo (bài dự án, bài tìm hiểu), mức dùng tự do (ôn tập, tự luyện). Mỗi đề bài ghi rõ thuộc mức nào.
Nói rõ lý do của từng mức. Học sinh chấp nhận luật dễ hơn khi hiểu: bài này cấm vì cô cần biết em tự viết được tới đâu, không phải vì cô nghi em.
Mẫu khai báo ngắn gọn. Ba dòng là đủ: em đã dùng vào việc gì, phần nào em giữ lại, phần nào em sửa hay bỏ. Khai trung thực thì không bị trừ điểm vì đã dùng.
Giữ bản nháp và dàn ý. Bài dự án nên nộp kèm dàn ý viết tay hoặc lịch sử chỉnh sửa. Quá trình làm bài là bằng chứng tốt hơn mọi phần mềm dò.
Cho học sinh giải thích miệng. Khi nghi, mời em nói lại ý chính trong năm phút. Em hiểu bài thì nói được, không cần phải tranh cãi về câu chữ.
Không dùng phần mềm dò làm bằng chứng duy nhất. Kết quả dò chỉ là gợi ý để hỏi thêm, không phải căn cứ để trừ điểm hay ghi vào học bạ.
Thống nhất trong tổ chuyên môn. Hai lớp cùng khối mà hai cô áp hai luật khác nhau là mầm của khiếu nại. Tổ nên thống nhất trước khi vào học kỳ.
Có luật cho cả giáo viên. Giáo viên dùng máy để soạn đề, viết nhận xét thì cũng nên có nguyên tắc: kiểm lại nội dung, không để lời nhận xét giống hệt nhau cho cả lớp.
Bảo vệ dữ liệu học sinh. Không dán họ tên, điểm số, hoàn cảnh gia đình của học sinh vào công cụ bên ngoài khi chưa rõ dữ liệu đi đâu.
Báo cho phụ huynh bằng lời dễ hiểu. Một trang giải thích trong buổi họp phụ huynh đầu năm, tránh chuyện ở nhà bố mẹ làm hộ con bằng máy mà không biết là vi phạm.
Xử lý vi phạm theo hướng giáo dục. Lần đầu cho làm lại có giám sát, lần sau mới tính tới điểm số. Mục tiêu là em học được, không phải bắt được em.
Hẹn ngày xét lại. Công cụ đổi nhanh. Cuối mỗi học kỳ tổ nên xem luật nào chạy được, luật nào chỉ nằm trên giấy, rồi sửa.
Một tình huống ở tổ Ngữ văn và cách họ gỡ
Hình dung một tổ Ngữ văn ở trường trung học phổ thông. Cô giáo giao bài nghị luận xã hội về nhà, hạn một tuần. Lúc chấm, cô nhận ra cả chục bài có cùng một khung lập luận, cùng ví dụ, cùng kiểu câu kết. Không bài nào sai, chỉ là không bài nào có giọng của học sinh. Tình huống này nhiều thầy cô đã gặp, ở nhiều nơi.
Phản xạ đầu tiên thường là muốn cấm và muốn phạt. Nhưng cô không chứng minh được em nào dùng, em nào chép của bạn, em nào đọc cùng một bài mẫu trên mạng. Trừ điểm cả nhóm thì oan cho người không dùng. Bỏ qua thì những em tự viết thấy thiệt.
Cách gỡ hợp lý hơn là đổi đề và đổi quy trình. Dàn ý làm ngay trên lớp, viết tay, cô ký xác nhận. Bài hoàn chỉnh viết ở nhà, được phép hỏi máy để góp ý, nhưng phải nộp kèm một đoạn ngắn ghi lại máy đã góp ý những gì, em nhận ý nào, bỏ ý nào và vì sao. Đề bài gắn với trải nghiệm riêng: một chuyện ở khu phố em, một người em quen, một việc em đã chứng kiến.
Sau vài lần như vậy, thứ cô chấm không còn chỉ là sản phẩm cuối mà là cách em nghĩ. Một em biết vì sao bỏ một lời góp ý của máy là đang học lập luận thật sự. Còn bài văn trơn tru mà không có dàn ý đi kèm thì tự nó đã là dấu hỏi, không cần phần mềm nào chỉ ra.
Cách này tốn công hơn lúc đầu. Tổ phải soạn lại đề, giáo viên phải đọc thêm phần khai báo. Nhưng đó là cái giá của việc giữ cho bài về nhà còn ý nghĩa, thay vì vờ như không có gì thay đổi.
Mỗi môn cần luật riêng, không áp một khuôn
Toán. Máy giải được nhiều dạng bài quen. Bài về nhà nên đòi trình bày cách nghĩ, hoặc cho đề có số liệu lấy từ đời sống của em để bài giải sẵn trên mạng không khớp.
Ngữ văn. Tách rõ bài đo khả năng diễn đạt (cấm, viết tại lớp) với bài tìm hiểu tác phẩm (được hỗ trợ, có khai báo).
Tiếng Anh. Dịch máy và sửa ngữ pháp tự động rất sẵn. Bài nói, bài viết tay trên lớp mới đo được trình độ thật.
Tin học. Đây là môn hợp nhất để dạy cách dùng có phê phán: cho học sinh so câu trả lời của máy với kết quả chạy thật.
Lịch sử. Máy có thể trả lời sai năm, sai tên mà giọng vẫn rất chắc. Bài tập đối chiếu nguồn là cách tốt để học sinh thấy điều đó.
Địa lý. Bài thực địa, quan sát khu dân cư, ghi chép tận nơi thì máy không làm thay được.
Vật lý, Hoá học. Báo cáo thí nghiệm phải đi kèm số đo của chính nhóm. Số đẹp quá mà không có sổ ghi là dấu hiệu cần hỏi lại.
Sinh học. Bài tìm hiểu bệnh, dinh dưỡng cần nhắc học sinh không coi câu trả lời của máy là lời khuyên y tế.
Giáo dục kinh tế và pháp luật. Hay gặp câu hỏi về luật. Nhắc học sinh rằng máy có thể dẫn quy định cũ hoặc của nước khác.
Hoạt động trải nghiệm. Phần phỏng vấn, khảo sát người thật là phần máy không thay được, nên chiếm phần lớn điểm.
Mỹ thuật, Âm nhạc. Tranh và nhạc do máy tạo cần bàn riêng: dùng làm ý tưởng ban đầu thì được, nộp như tác phẩm của mình thì không.
Những sai lầm hay gặp khi ra quy định
Viết luật quá chung. Một câu "nghiêm cấm sử dụng trí tuệ nhân tạo" không cho học sinh biết bài nào được, bài nào không.
Cấm trò nhưng thầy cô tự dùng không nguyên tắc. Học sinh nhận ra rất nhanh khi lời nhận xét trong vở giống hệt bạn bên cạnh.
Phạt theo cảm giác. Bài viết hay bất thường không phải bằng chứng. Có em tiến bộ thật sau một mùa hè đọc sách.
Tin tuyệt đối vào phần mềm dò. Điểm nghi cao không có nghĩa là máy viết, điểm nghi thấp cũng không có nghĩa là em tự viết.
Không hỏi ý học sinh. Các em biết rõ công cụ được dùng thế nào hơn người lớn. Mời đại diện lớp góp ý thì luật sát thực tế hơn.
Quên những em không có thiết bị. Nếu bài "được dùng tự do" mà một số em không có máy ở nhà thì luật đang thiên vị.
Chép quy định của trường khác. Trường chuyên ở thành phố và trường ở huyện có học sinh, thiết bị, áp lực khác nhau.
Không giải thích lý do. Luật không có lý do thì học sinh chỉ tìm cách lách.
Đổi luật giữa chừng. Đổi giữa học kỳ mà không báo trước làm học sinh mất niềm tin vào cả hệ thống.
Dồn hết cho giáo viên chủ nhiệm. Quy định là việc của tổ chuyên môn và ban giám hiệu, giáo viên chủ nhiệm không gánh một mình được.
Không có đường khiếu nại. Học sinh bị nghi oan cần một nơi trình bày, có người thứ hai xem lại bài.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh khai đã dùng trí tuệ máy thì có bị trừ điểm không?
Với bài thuộc mức được hỗ trợ, khai trung thực không nên bị trừ điểm vì đã dùng. Điểm vẫn chấm theo chất lượng phần em tự làm và cách em giải thích lựa chọn của mình. Trừ điểm người khai thật chỉ dạy học sinh giấu đi.
Phụ huynh làm bài hộ con bằng máy thì xử lý thế nào?
Đây là chuyện cần nói rõ ngay từ buổi họp phụ huynh đầu năm, vì nhiều bố mẹ nghĩ mình đang giúp con. Nhà trường nên giải thích bài nào cần con tự làm và vì sao. Gặp trường hợp cụ thể thì trao đổi riêng, tránh bêu tên trước lớp.
Có nên chặn các trang chatbot trên mạng của trường không?
Chặn trên mạng của trường chỉ có tác dụng trong giờ học, ngoài giờ học sinh vẫn dùng mạng di động. Biện pháp này có ích cho bài kiểm tra trên phòng máy, nhưng không thay được quy định rõ ràng và việc đổi cách ra đề.
Trường nhỏ, ít giáo viên tin học thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ một trang quy định ba mức áp cho cả trường, rồi để từng tổ bổ sung cho môn mình. Không cần thầy cô rành kỹ thuật, chỉ cần thống nhất bài nào đo kỹ năng gốc thì làm tại lớp.
Học sinh tiểu học có cần quy định riêng không?
Có, và nên chặt hơn. Ở tuổi này nền tảng đọc, viết, tính toán cần được luyện bằng tay và bằng đầu. Việc dùng trí tuệ máy nếu có thì nên trong lớp, có thầy cô đi cùng, hơn là để các em tự dùng ở nhà.
