Khi máy làm hộ được phần lớn bài về nhà, điểm của bài về nhà không còn cho thầy cô biết học sinh thật sự hiểu tới đâu. Muốn đánh giá đúng, nhà trường phải dời trọng tâm sang những chỗ máy không làm thay được: bài làm ngay tại lớp, phần vấn đáp ngắn, hồ sơ ghi lại quá trình, và đề bài gắn với đời sống riêng của từng em. Bài về nhà vẫn còn, nhưng đổi vai: từ chỗ để chấm điểm sang chỗ để luyện tập.
Đây không phải chuyện kỹ thuật mà là chuyện công bằng. Một bảng điểm mà nửa số cột có thể do máy làm sẽ thưởng cho em biết dùng máy, phạt em trung thực. Phụ huynh, nhà tuyển sinh và chính học sinh đều cần điểm số nói đúng điều nó định nói.
Điểm bài về nhà đang nói gì, và không còn nói gì
Trước đây, một bài về nhà làm tốt thường có nghĩa là em đã tự ngồi làm, có thể hỏi bố mẹ hay anh chị, có thể tra sách. Thầy cô biết có chút trợ giúp, nhưng phần lớn công là của em. Điểm bài về nhà vì vậy là một tín hiệu khá tin được về sự chăm chỉ và mức hiểu bài.
Giờ thì một em có thể chụp đề, nhận lời giải đầy đủ trong vài giây, chép lại gọn gàng. Bài nộp lên đẹp, đúng, có khi đẹp hơn bài của em học giỏi tự làm. Tín hiệu cũ bị nhiễu: điểm cao có thể là em giỏi, cũng có thể là em biết hỏi máy.
Chuyện này không có nghĩa học sinh hư đi. Phần lớn các em dùng máy vì sợ sai, vì quá nhiều bài, vì thấy bạn dùng. Nhưng hệ quả với việc đánh giá là như nhau: nếu cứ cộng điểm bài về nhà vào điểm trung bình như cũ, bảng điểm sẽ lệch dần mà không ai nhận ra ngay.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là bắt em nào dùng máy, mà là cột điểm nào còn đo được điều mình muốn đo. Cột nào không đo được nữa thì giảm trọng số hoặc đổi mục đích, chứ không nên cố giữ nguyên rồi đi săn người gian lận.
Những hình thức đánh giá máy khó làm thay
Bài làm tại lớp có giới hạn thời gian. Hình thức cũ nhưng vẫn là chỗ tin được nhất. Không cần dài, mười lăm phút là đủ để biết em nắm ý chính hay chưa.
Vấn đáp ngắn sau bài nộp. Hỏi hai ba câu về chính bài em đã làm: vì sao chọn cách giải này, câu này em định nói gì. Em tự làm thì trả lời được.
Thuyết trình có phần hỏi lại. Phần trình bày có thể chuẩn bị trước với máy, nhưng phần trả lời câu hỏi của bạn và thầy cô thì phải tự nghĩ tại chỗ.
Hồ sơ quá trình. Lưu dàn ý, bản nháp, các lần sửa. Thầy cô chấm cả sự tiến bộ chứ không chỉ sản phẩm cuối.
Đề gắn với đời sống riêng. Tính tiền điện tháng này của nhà em, viết về một người bán hàng ở chợ gần nhà. Máy không biết những chi tiết đó.
Thực hành, thí nghiệm có quan sát. Thầy cô đứng xem em làm, ghi lại thao tác, không chỉ đọc báo cáo.
Bài nhóm có phân vai rõ. Mỗi em ghi lại phần mình làm, thầy cô hỏi chéo để biết ai góp gì.
Đánh giá đồng đẳng. Học sinh chấm và góp ý bài của nhau theo tiêu chí, vừa học cách đọc phê phán vừa giúp thầy cô thấy ai hiểu bài.
Câu hỏi mở không có đáp án mẫu. Đề dạng "em đồng ý tới đâu, vì sao" khiến câu trả lời của máy trở nên chung chung, dễ nhận ra.
Nhật ký học tập. Mỗi tuần vài dòng viết tay: tuần này em hiểu gì, còn vướng gì. Ngắn nhưng rất thật.
Bài kiểm tra cuối kỳ giữ nguyên chỗ đứng. Đây vẫn là mốc chung, có giám sát, nên tiếp tục được coi trọng.
Bài về nhà đổi thành luyện tập. Chấm hoàn thành hay chưa, có nhận xét, nhưng không tính nặng vào điểm trung bình.
Vấn đáp: tốn thời gian nhưng đáng làm thế nào
Nghe tới vấn đáp, nhiều thầy cô ở trường công lắc đầu ngay: lớp bốn mươi mấy em, mỗi em năm phút là hết cả buổi. Lo ngại này có thật. Nhưng vấn đáp không cần làm với mọi em, mọi bài. Có thể chọn ngẫu nhiên vài em mỗi lần nộp bài, hoặc hỏi ngay trong giờ chữa bài. Chỉ cần học sinh biết rằng mình có thể được gọi, các em sẽ tự đọc lại bài mình kỹ hơn.
Câu hỏi vấn đáp tốt là câu hỏi về chính bài làm, không phải câu hỏi kiến thức chung. "Đoạn này em định chứng minh điều gì?", "Nếu đổi số liệu này thì kết quả đổi ra sao?". Em tự làm sẽ trả lời được dù vụng. Em chép thì thường lúng túng ngay câu đầu.
Cần cẩn thận với những em nhút nhát hoặc nói chậm. Lúng túng khi bị hỏi không có nghĩa là gian lận. Thầy cô nên cho em thời gian nghĩ, cho phép em viết ra giấy rồi mới nói, và tuyệt đối không biến buổi vấn đáp thành buổi tra hỏi trước lớp.
Ở các lớp đông, một cách làm vừa sức là vấn đáp theo nhóm nhỏ: ba bốn em ngồi với thầy cô, mỗi em nói về phần mình. Vừa tiết kiệm thời gian, vừa đỡ áp lực cho từng em, lại giúp các em nghe cách bạn mình nghĩ.
Nếu nhà trường muốn hình thức này sống được lâu, cần tính nó vào khối lượng giờ dạy, chứ không phải thêm việc không công cho giáo viên. Đây là chỗ cần quyết định ở cấp trường, không chỉ ở từng lớp.
Giữ cho cách đánh giá mới công bằng
Báo trước cách chấm. Học sinh cần biết cột điểm nào tính gì, trọng số bao nhiêu, ngay từ đầu học kỳ.
Cùng tiêu chí giữa các lớp. Tổ chuyên môn thống nhất bảng tiêu chí cho vấn đáp và thuyết trình, tránh mỗi thầy một kiểu.
Tính tới học sinh nhút nhát. Cho chọn hình thức tương đương: trình bày trước nhóm nhỏ thay vì cả lớp.
Tính tới học sinh khuyết tật. Em khó nói hay khó viết cần hình thức điều chỉnh, như hiện đã có với các bài kiểm tra thường.
Không để điều kiện gia đình quyết định điểm. Đề gắn đời sống không nên đòi hỏi những thứ chỉ nhà khá giả mới có, như đi du lịch hay có máy tính riêng.
Ghi lại căn cứ chấm. Vấn đáp dễ bị cho là chấm cảm tính. Vài dòng ghi chú sau mỗi lượt giúp giải thích khi có thắc mắc.
Có người chấm thứ hai khi cần. Bài bị nghi hoặc có điểm chênh lớn nên có giáo viên khác xem lại.
Giải thích cho phụ huynh. Bố mẹ quen nhìn điểm bài về nhà cần biết vì sao cột đó giờ nhẹ đi.
Không biến lớp học thành nơi canh gác. Mục tiêu là đo đúng, không phải nghi ngờ mọi em.
Theo dõi xem ai bị thiệt. Sau một học kỳ, xem lại nhóm học sinh nào điểm tụt mạnh để hiểu nguyên nhân, đừng vội kết luận.
Học từ chính học sinh. Hỏi các em hình thức nào giúp học thật, hình thức nào chỉ thêm áp lực.
Nhà trường, tổ chuyên môn và phụ huynh mỗi bên làm gì
Ban giám hiệu quyết trọng số. Cột bài về nhà nặng bao nhiêu, cột vấn đáp tính thế nào là quyết định cấp trường, không để từng giáo viên tự xoay.
Ban giám hiệu tính giờ cho giáo viên. Vấn đáp và chấm hồ sơ quá trình tốn giờ. Không tính vào khối lượng công việc thì hình thức mới chỉ sống được vài tuần.
Ban giám hiệu chọn một khối thử trước. Thử ở một khối lớp trong một học kỳ, rút kinh nghiệm rồi mới mở rộng, đỡ xáo trộn cả trường.
Tổ chuyên môn soạn ngân hàng đề gắn đời sống. Mỗi giáo viên góp vài đề, cả tổ dùng chung, đỡ việc soạn lại từ đầu mỗi năm.
Tổ chuyên môn thử đề với máy trước khi giao. Đề nào máy giải trọn trong một lần thì chuyển sang làm bài luyện tập.
Tổ chuyên môn họp rút kinh nghiệm giữa kỳ. So cách chấm vấn đáp giữa các lớp, chỉnh tiêu chí cho đều tay.
Giáo viên nói rõ với học sinh. Đầu mỗi chương, nói luôn phần nào sẽ được hỏi lại, phần nào chỉ là luyện tập.
Giáo viên ghi chú ngắn sau vấn đáp. Vài dòng mỗi em là đủ để giải thích khi phụ huynh hỏi.
Phụ huynh bớt nhìn vào điểm bài về nhà. Hỏi con đã hiểu gì hơn là hỏi con được mấy điểm. Nghe con giảng lại bài là cách kiểm tra tốt nhất ở nhà.
Phụ huynh không làm hộ. Kể cả làm hộ bằng máy. Con sẽ phải giải thích bài đó trước thầy cô.
Học sinh giữ bản nháp. Thói quen lưu dàn ý, ghi chú vừa giúp em được chấm đúng, vừa giúp em ôn thi về sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hẳn bài tập về nhà không?
Không nên bỏ, vì luyện tập ở nhà vẫn cần cho việc nhớ và thành thạo. Điều nên đổi là cách tính điểm: bài về nhà dùng để luyện và nhận góp ý, điểm chính dựa vào bài làm có giám sát và vấn đáp.
Vấn đáp có bất lợi cho học sinh vùng nông thôn, ít được nói trước đám đông không?
Có thể có, nếu tổ chức thành buổi hỏi bài trước cả lớp. Cách giảm thiệt là hỏi theo nhóm nhỏ, cho thời gian chuẩn bị, chấm theo hiểu bài chứ không chấm độ lưu loát.
Làm sao biết đề bài của mình máy có giải dễ không?
Cách đơn giản là thầy cô tự thử đưa đề cho một công cụ trước khi giao. Nếu máy trả lời trọn vẹn trong một lần, đề đó nên dùng để luyện tập chứ không nên dùng để chấm điểm quan trọng.
Điểm học bạ có còn so sánh được giữa các trường?
Đây là câu hỏi còn mở. Nếu mỗi trường đổi cách đánh giá một kiểu, điểm học bạ sẽ khó so hơn, và vai trò của các kỳ thi chung có thể nặng thêm. Đó là chỗ cần bàn ở cấp chính sách chứ không riêng từng trường.
Học sinh có được dùng máy để ôn bài trước kiểm tra không?
Được, và nên được hướng dẫn cách dùng: nhờ máy ra câu hỏi để tự kiểm tra, nhờ giải thích lại phần chưa hiểu. Ôn bằng máy khác hẳn nhờ máy làm bài thay.
