Trí tuệ máy vào xưởng chủ yếu không phải bằng những người máy đi lại, mà bằng những thứ lặng lẽ hơn: camera soi lỗi sản phẩm, phần mềm tự xếp lịch sản xuất, hệ thống cảnh báo máy sắp hỏng, và các công cụ đo năng suất từng người. Vị trí kiểm hàng bằng mắt, ghi chép, xếp ca đổi trước; vị trí đứng máy, bảo trì, xử lý sự cố đổi chậm hơn nhưng vẫn đổi. Công nhân cần biết mình đang ở vị trí nào, có quyền được báo trước và được đào tạo, và việc giám sát bằng máy nên có ranh giới.
Bài này viết cho công nhân, tổ trưởng, cán bộ công đoàn ở các khu công nghiệp, những người nghe nhiều về trí tuệ máy nhưng ít khi được nói rõ nó sẽ làm gì ở đúng chỗ mình đứng. Mình tách tự động hoá cơ khí, thứ đã có trong xưởng từ lâu, với trí tuệ máy, thứ mới chạm vào phần quan sát và quyết định.
Những thay đổi đã thấy trong xưởng
Thay đổi dễ thấy nhất là kiểm tra chất lượng. Ở nhiều nhà máy điện tử, may mặc, bao bì, camera kết hợp phần mềm nhận diện hình ảnh đã được dùng để soi lỗi hàn, vết bẩn, đường may lệch. Máy không mỏi mắt sau tám tiếng, không lơ đãng cuối ca. Công nhân kiểm hàng không biến mất ngay, nhưng việc của họ chuyển dần từ soi từng sản phẩm sang xem lại những sản phẩm máy nghi ngờ, và xử lý những lỗi máy chưa từng gặp.
Thay đổi thứ hai ít ai để ý: xếp lịch. Phần mềm nhận đơn hàng, tính nguyên liệu, xếp chuyền, xếp ca. Tổ trưởng trước đây cầm sổ chia việc giờ nhận lịch từ màn hình. Nghe tiện, nhưng cũng có nghĩa là lịch làm việc của công nhân được quyết định bởi một hệ thống mà nhiều người không biết nó tính theo cái gì.
Thay đổi thứ ba là bảo trì. Cảm biến gắn trên máy đo rung, đo nhiệt, và phần mềm cảnh báo trước khi máy hỏng. Thợ bảo trì giỏi được lợi vì có thêm công cụ. Nhưng họ cũng phải học đọc những cảnh báo đó, phân biệt cảnh báo thật với báo động giả.
Thay đổi thứ tư gây nhiều tranh cãi nhất: đo năng suất từng người. Có hệ thống đếm số sản phẩm mỗi công nhân làm theo giờ, theo dõi thời gian rời vị trí. Đây là chỗ công nghệ chạm thẳng vào quyền và phẩm giá người lao động, và đáng được bàn riêng.
Cả bốn thay đổi đều đang diễn ra ở mức độ khác nhau tuỳ nhà máy. Nhà máy lớn có vốn nước ngoài thường đi trước, xưởng nhỏ trong nước đi sau. Nhưng hướng đi là khá rõ.
Giám sát bằng máy: ranh giới nằm ở đâu
Đo năng suất không có gì mới. Từ lâu đã có định mức, có người bấm giờ, có bảng thi đua. Cái mới là máy đo liên tục, đo từng người, đo cả những thứ trước đây không ai đo: mỗi lần rời chuyền bao lâu, tốc độ tay mỗi giờ đầu ca so với cuối ca.
Phía doanh nghiệp có lý lẽ: biết chính xác chỗ nghẽn để sắp xếp lại chuyền, phát hiện công nhân mệt để đổi việc, trả thưởng công bằng theo số liệu thật thay vì cảm tính của tổ trưởng. Những mục đích này chính đáng.
Phía người lao động có lo ngại cũng chính đáng: bị đo từng phút làm người ta căng thẳng, không dám đi vệ sinh, không dám nghỉ khi mệt. Số liệu có thể bị dùng để cắt thưởng, sa thải mà công nhân không được giải thích. Và một con số không biết rằng chị công nhân chậm hôm nay vì con ốm cả đêm.
Một số nguyên tắc nhiều nơi đang bàn: công nhân phải được biết mình bị đo những gì và dùng để làm gì; số liệu không được là căn cứ duy nhất để kỷ luật; có người thật xem xét trước mọi quyết định ảnh hưởng tới thu nhập; không đo những thứ thuộc về đời tư như thời gian đi vệ sinh; công đoàn được tham gia khi đưa hệ thống mới vào.
Ranh giới cụ thể ở đâu thì còn tuỳ hoàn cảnh và cần được thương lượng. Điều quan trọng là có thương lượng, chứ không phải công nhân chỉ biết mình bị đo khi đã bị trừ lương.
Vị trí nào trong xưởng đổi và đổi thế nào
Công nhân kiểm hàng bằng mắt. Đổi sớm. Việc soi từng sản phẩm chuyển dần sang máy; người kiểm xem lại hàng máy nghi và lỗi lạ.
Công nhân đứng máy. Đổi chậm hơn ở phần thao tác, nhưng có thể phải đứng nhiều máy hơn, đọc nhiều cảnh báo hơn.
Công nhân lắp ráp tay. Phụ thuộc vào sản phẩm. Hàng thay đổi mẫu nhanh, nhiều chi tiết nhỏ thì người vẫn làm tốt hơn.
Tổ trưởng. Phần xếp việc, ghi chép đổi nhanh. Phần giữ người, giải quyết mâu thuẫn, kèm người mới vẫn là của tổ trưởng.
Nhân viên kho. Đếm, nhập xuất, kiểm kê có thể tự động hoá nhiều. Xử lý hàng sai, hàng hỏng vẫn cần người.
Thợ bảo trì. Có thêm công cụ dự báo. Ai đọc được cảnh báo và sửa nhanh sẽ được việc hơn.
Kỹ thuật viên vận hành hệ thống. Vị trí mới, cần người hiểu cả máy móc lẫn phần mềm. Thường tuyển từ công nhân giỏi được đào tạo thêm.
Nhân viên văn phòng xưởng. Báo cáo sản lượng, chấm công đổi nhanh nhất vì toàn là số và chữ.
An toàn lao động. Camera có thể cảnh báo người vào vùng nguy hiểm, nhưng huấn luyện và xử lý tai nạn vẫn cần người.
Đào tạo công nhân mới. Video hướng dẫn, phần mềm luyện tập có thể hỗ trợ, nhưng kèm tay tại chuyền vẫn không thay được.
Lao động thời vụ. Dễ bị ảnh hưởng nhất vì thường làm việc đơn giản nhất và ít được đào tạo lại.
Công nhân nên hỏi và chuẩn bị gì
Hỏi xem hệ thống mới đo những gì. Có quyền biết mình bị theo dõi thế nào, số liệu dùng vào đâu.
Hỏi có đào tạo không. Khi đưa máy mới vào, ai được học vận hành, học bao lâu, có mất lương ngày học không.
Học đọc màn hình điều khiển. Những công nhân hiểu máy báo gì thường được chọn lên vị trí vận hành.
Giữ sổ tay kinh nghiệm. Ghi lỗi hay gặp, cách xử lý. Đây là thứ máy chưa có và quản lý rất quý.
Học thêm một kỹ năng bên cạnh. Bảo trì cơ bản, điện công nghiệp, đọc bản vẽ. Mở thêm đường lên.
Tham gia công đoàn cơ sở. Công đoàn có tiếng nói khi doanh nghiệp đưa công nghệ mới vào.
Đọc kỹ hợp đồng khi đổi vị trí. Vị trí mới có thể đổi lương, đổi ca, đổi trách nhiệm.
Không ngại hỏi khi thấy bất hợp lý. Bị trừ thưởng theo số liệu máy mà không rõ lý do thì hỏi tổ trưởng, công đoàn.
Giữ sức khoẻ. Nhịp làm việc có thể nhanh hơn. Nghỉ đúng giờ, báo khi quá mệt.
Nghĩ tới đường dài. Công nhân lớn tuổi nên tính trước nếu vị trí hiện tại sẽ ít đi trong vài năm.
Chia sẻ thông tin với đồng nghiệp. Nhiều người không biết quyền của mình. Một người hiểu có thể giúp cả tổ.
Câu hỏi cho doanh nghiệp và công đoàn
Báo trước bao lâu? Đưa hệ thống mới vào thì báo cho người lao động từ khi nào, bằng cách nào.
Ai được đào tạo lại? Ưu tiên người đang làm vị trí bị thu hẹp, trước khi tuyển người ngoài.
Số liệu năng suất dùng để làm gì? Thưởng, kỷ luật hay chỉ để sắp xếp chuyền? Nói rõ từ đầu.
Có người xem lại trước khi kỷ luật? Không để máy tự quyết định trừ lương, sa thải.
Đo những gì là quá mức? Thời gian đi vệ sinh, nói chuyện riêng là vùng nên bàn kỹ.
Lợi ích chia thế nào? Năng suất tăng thì phần nào về người lao động: lương, giờ làm, điều kiện làm việc.
Ai chịu trách nhiệm khi máy sai? Camera bắt nhầm lỗi, công nhân bị phạt oan thì ai sửa.
Công nhân lớn tuổi được tính tới không? Học công nghệ mới khó hơn với người lớn tuổi, cần cách đào tạo phù hợp.
Có kế hoạch chuyển việc nội bộ? Vị trí mất đi thì có vị trí khác trong nhà máy không.
Công đoàn có người hiểu công nghệ không? Cán bộ công đoàn cũng cần được tập huấn để thương lượng có cơ sở.
Có đánh giá lại sau khi triển khai? Sau vài tháng, ngồi lại xem hệ thống có giúp được như hứa không.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy có được lắp camera theo dõi công nhân không?
Đây là câu hỏi pháp lý cần xem quy định hiện hành và nội quy lao động đã đăng ký. Về nguyên tắc chung, người lao động nên được thông báo rõ, mục đích phải chính đáng, và không xâm phạm những khu vực riêng tư. Có thắc mắc cụ thể thì hỏi công đoàn hoặc cơ quan quản lý lao động địa phương.
Công nhân kiểm hàng có nên lo mất việc không?
Nên chuẩn bị, không nên hoảng. Việc soi từng sản phẩm đang chuyển dần sang máy ở nhiều nơi, nhưng người hiểu lỗi sản phẩm vẫn cần cho việc xem lại và xử lý lỗi lạ. Học thêm vận hành, bảo trì hoặc kỹ thuật chất lượng là hướng chuyển gần nhất.
Người máy có thay hết công nhân may không?
Ngành may có nhiều thao tác mềm, vải co giãn, mẫu đổi liên tục, nên tự động hoá hoàn toàn còn khó và đắt. Một số công đoạn như cắt, trải vải đã tự động hoá nhiều. Khi nào và tới đâu thì còn tuỳ chi phí, chưa ai nói chắc được.
Tự động hoá có làm lương công nhân tăng không?
Có thể tăng cho những người lên được vị trí vận hành, bảo trì. Với những người ở lại vị trí đơn giản, lương phụ thuộc nhiều vào thị trường lao động và thương lượng. Năng suất tăng không tự động biến thành lương tăng.
Công nhân có thể từ chối học công nghệ mới không?
Có thể, nhưng thường không có lợi vì vị trí cũ có khả năng thu hẹp. Nếu khó khăn khi học, như tuổi cao hay giờ học trùng việc nhà, nên nói với tổ trưởng, công đoàn để tìm cách học phù hợp hơn.
