Hỏi "nghề nào sẽ mất" thường dẫn tới câu trả lời sai, vì một nghề không phải một việc mà là cả chùm đầu việc. Trí tuệ máy chạm vào từng đầu việc chứ không chạm vào cả cái tên nghề. Đầu việc nặng chữ nghĩa, lặp lại, kết quả dễ kiểm tra bằng mắt thì đổi cách làm trước. Đầu việc cần có mặt tại chỗ, cần người ký tên chịu trách nhiệm, cần xử lý chuyện bất ngờ hay giữ quan hệ với người thì đổi chậm hơn nhiều.
Nhìn theo đầu việc giúp người lao động bớt hoảng và bớt chủ quan cùng lúc. Một kế toán không cần lo "nghề kế toán biến mất", nhưng nên biết phần nhập chứng từ của mình đang đổi rất nhanh, và nên dồn sức vào phần giải trình, tư vấn mà máy khó làm thay. Bài này đưa ra một cách tự chấm nghề của mình trong một buổi tối.
Vì sao hỏi theo tên nghề dễ sai
Các danh sách "mười nghề sẽ biến mất" lan truyền trên mạng thường gộp cả nghề vào một ô. Nhưng nhìn kỹ một ngày làm việc của kế toán ở một công ty vừa: buổi sáng nhập hoá đơn, đối chiếu sổ phụ ngân hàng; buổi chiều trả lời giám đốc vì sao tháng này lãi ít, gọi điện cho nhà cung cấp hỏi hoá đơn sai, chuẩn bị giấy tờ giải trình khi được hỏi. Phần buổi sáng máy làm được nhiều. Phần buổi chiều thì khó hơn hẳn.
Cùng một tên nghề, hai người có thể có hai số phận khác nhau tuỳ vào việc họ đang làm phần nào. Một nhân viên kế toán chỉ nhập liệu cả ngày chịu tác động rất khác một kế toán trưởng mà giám đốc gọi hỏi ý kiến trước mỗi quyết định chi tiền.
Chiều ngược lại cũng đúng. Có những nghề được coi là an toàn vì "phải dùng tay", như thợ sửa chữa, nhưng phần báo giá, tra lỗi, viết biên bản của họ đổi khá nhanh. Người thợ không đổi theo sẽ thua đồng nghiệp làm nhanh hơn, báo giá rõ hơn.
Cũng cần phân biệt: đổi cách làm không đồng nghĩa với mất việc. Có đầu việc máy làm thay hẳn, có đầu việc máy làm nhanh hơn để người làm được nhiều hơn, có đầu việc máy chỉ hỗ trợ. Mỗi trường hợp ảnh hưởng tới số người cần thuê theo cách khác nhau, và điều đó còn tuỳ doanh nghiệp, tuỳ thị trường. Ai nói chắc con số bao nhiêu phần trăm việc làm sẽ mất là đang nói nhiều hơn những gì đang biết.
Dấu hiệu một đầu việc sẽ đổi cách làm sớm
Đầu vào và đầu ra đều là chữ hoặc số. Đọc văn bản rồi viết văn bản, đọc bảng số rồi làm bảng số khác. Đây là sân nhà của các mô hình ngôn ngữ lớn.
Lặp lại theo khuôn. Mỗi lần làm gần giống lần trước: soạn email báo giá, nhập hoá đơn, trả lời câu hỏi quen của khách.
Kết quả kiểm tra được bằng mắt. Người kiểm đọc qua là biết đúng hay sai, nên máy làm rồi người duyệt rất tiện.
Làm ngồi một chỗ, không cần có mặt ở đâu. Việc làm được hoàn toàn trên máy tính thì máy tính làm thay dễ hơn.
Có nhiều tài liệu mẫu. Việc mà mẫu biểu, ví dụ có đầy trên mạng thì máy đã học được nhiều.
Sai một chút không gây hậu quả lớn. Bản nháp quảng cáo sai một câu thì sửa, khác với đơn thuốc sai một liều.
Khách không quan tâm ai làm. Người nhận chỉ cần kết quả, không cần biết người hay máy làm ra.
Đã có phần mềm làm một phần. Đầu việc đã tự động hoá được một nửa thì nửa còn lại thường đi theo nhanh.
Tốn nhiều giờ nhưng ít người muốn làm. Doanh nghiệp có động lực mạnh để giao việc này cho máy.
Không cần quen biết. Việc không phụ thuộc vào quan hệ riêng với khách hay đối tác.
Dịch, tóm tắt, chuyển định dạng. Chuyển nội dung từ dạng này sang dạng khác là việc máy làm tốt nhất hiện nay.
Dấu hiệu một đầu việc sẽ đổi chậm
Phải có mặt tại chỗ. Sửa máy ở nhà khách, chăm bệnh nhân, đứng lớp. Máy trên mạng không đến được hiện trường.
Cần người ký tên chịu trách nhiệm. Khi pháp luật hoặc khách hàng đòi một người có tên tuổi chịu trách nhiệm, việc đó khó giao hẳn cho máy.
Mỗi lần mỗi khác. Công trình nào cũng có chỗ bất ngờ, khách nào cũng có chuyện riêng.
Cần lòng tin của người. Người ta muốn nghe tin xấu từ bác sĩ thật, muốn thương lượng với người thật.
Thao tác tay tinh tế. Thợ may đo, thợ mộc, thợ làm tóc. Máy móc tay chân còn đắt và vụng ở nhiều việc.
Sai thì hậu quả lớn. Việc ảnh hưởng tới tính mạng, tiền lớn, quyền lợi của người khác cần người duyệt kỹ.
Dựa vào kinh nghiệm không ghi thành chữ. Mùi lạ của máy, tiếng động bất thường, thái độ của khách. Kinh nghiệm này ít được viết ra nên máy ít học được.
Cần thương lượng nhiều bên. Hoà giải tranh chấp, dàn xếp giữa chủ nhà và thợ, giữa phòng ban.
Gắn với văn hoá địa phương. Hiểu cách nói của người miền Trung, phong tục ma chay cưới hỏi của từng vùng.
Chăm sóc người. Trông trẻ, chăm người già, điều dưỡng. Phần kỹ thuật có thể hỗ trợ, phần chăm sóc vẫn cần người.
Ra quyết định khi thiếu thông tin. Quyết định trong lúc nguy cấp, khi không có đủ dữ liệu, là việc người vẫn phải gánh.
Tự chấm nghề của mình trong một buổi tối
Lấy một tờ giấy, ghi ra mọi việc mình làm trong một tuần bình thường, càng cụ thể càng tốt. Không ghi "làm kế toán" mà ghi "nhập hoá đơn đầu vào", "đối chiếu công nợ với khách", "trả lời giám đốc về dòng tiền", "gọi nhà cung cấp xin xuất lại hoá đơn". Thường sẽ ra mười lăm tới hai mươi đầu việc.
Bên cạnh mỗi đầu việc, ước lượng mình dành bao nhiêu phần thời gian cho nó trong tuần. Rồi đánh dấu theo hai danh sách ở trên: đầu việc nào có nhiều dấu hiệu đổi sớm, đầu việc nào có nhiều dấu hiệu đổi chậm. Không cần chính xác, chỉ cần thật thà.
Kết quả thường làm người ta bất ngờ. Một chị kế toán ở văn phòng nhỏ có thể thấy hơn nửa tuần của mình nằm ở nhóm đổi sớm. Không có nghĩa là chị sắp mất việc. Có nghĩa là trong vài năm tới, phần việc đó sẽ nhanh hơn, công ty có thể giao thêm việc khác, hoặc cần ít người hơn cho cùng khối lượng. Chị nên bắt đầu dịch dần sang phần việc kia ngay từ bây giờ.
Bước cuối cùng là hỏi: trong nhóm đổi chậm, việc nào mình làm giỏi và thích? Đó là hướng nên đầu tư thời gian học. Với chị kế toán, có thể là giải thích số liệu cho giám đốc dễ hiểu, hay nắm chắc quy định để giải trình. Với một nhân viên chăm sóc khách hàng, có thể là xử lý những ca khách bực bội mà kịch bản không lường trước.
Bài tập này nên làm lại mỗi năm. Công cụ đổi, danh sách đầu việc của mình cũng đổi. Thứ quan trọng không phải là con số trên tờ giấy mà là thói quen nhìn công việc của mình một cách tỉnh táo.
Nhìn lại vài nghề quen theo cách này
Kế toán. Nhập liệu, đối chiếu đổi nhanh. Giải trình, tư vấn chủ doanh nghiệp, xử lý chuyện bất thường đổi chậm.
Chăm sóc khách hàng qua điện thoại, tin nhắn. Câu hỏi quen giao dần cho máy. Ca khó, khách giận, khiếu nại phức tạp vẫn cần người.
Biên dịch, phiên dịch. Bản dịch thô đổi rất nhanh. Biên tập, dịch văn bản pháp lý, phiên dịch đàm phán tại chỗ đổi chậm hơn.
Thiết kế đồ hoạ. Phương án nháp ra nhanh hơn. Hiểu khách muốn gì, giữ nhất quán thương hiệu, chịu trách nhiệm bản cuối vẫn là người.
Lập trình viên. Viết đoạn mã quen nhanh hơn. Hiểu bài toán của khách, thiết kế hệ thống, chịu trách nhiệm khi lỗi vẫn cần người.
Giao dịch viên ngân hàng. Thủ tục đơn giản chuyển sang ứng dụng. Tư vấn khoản vay lớn, xử lý tranh chấp vẫn cần người.
Trợ lý pháp lý. Tra cứu, soạn văn bản mẫu đổi nhanh. Gặp khách, đánh giá tình huống, chịu trách nhiệm ý kiến pháp lý đổi chậm.
Phóng viên, biên tập viên. Viết tin ngắn từ thông cáo đổi nhanh. Đi hiện trường, xác minh, phỏng vấn người thật đổi chậm.
Nhân viên bán hàng. Viết mô tả sản phẩm, trả lời tin nhắn đổi nhanh. Giữ khách quen, chốt đơn lớn vẫn cần người.
Điều dưỡng. Ghi chép hồ sơ có thể nhanh hơn. Chăm bệnh nhân tại giường gần như không đổi.
Thợ sửa chữa. Tra lỗi, báo giá đổi. Tay nghề tại chỗ và trách nhiệm với khách vẫn là của thợ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đổi nghề ngay nếu phần lớn việc của mình thuộc nhóm đổi sớm?
Không nhất thiết. Thường cách an toàn hơn là dịch dần trong chính nghề mình, sang phần việc khó thay hơn, dùng kinh nghiệm đã có. Đổi nghề hẳn tốn thời gian và tiền, nên cân nhắc kỹ với hoàn cảnh gia đình.
Nghề lao động phổ thông có bị ảnh hưởng không?
Ít bị chạm trực tiếp bởi trí tuệ máy dạng ngôn ngữ, nhưng có thể bị ảnh hưởng bởi tự động hoá trong nhà máy, kho bãi. Đây là hai làn sóng khác nhau, tốc độ khác nhau, cần nhìn riêng.
Ai đang được lợi khi đầu việc đổi cách làm?
Người biết dùng công cụ để làm nhanh hơn, doanh nghiệp giảm được chi phí, khách hàng nhận dịch vụ nhanh hơn. Người dễ thiệt là người chỉ làm những đầu việc đổi sớm và không có cơ hội học thêm. Câu hỏi chia lợi ích thế nào là câu hỏi chính sách đáng bàn.
Tuổi tác có quyết định ai bị ảnh hưởng nhiều không?
Tuổi không quyết định trực tiếp, đầu việc mới quyết định. Nhưng người trung niên thường khó đổi hướng hơn vì gánh nặng gia đình, còn người trẻ thì thiếu kinh nghiệm để chuyển sang việc khó thay. Mỗi nhóm có chỗ khó riêng.
Có nguồn nào đáng tin để theo dõi tác động lên việc làm?
Nên ưu tiên các khảo sát lao động có nói rõ phương pháp, báo cáo của cơ quan thống kê, nghiên cứu của trường đại học. Dè chừng các bài nêu con số phần trăm mất việc mà không nói số liệu lấy từ đâu.
