Những việc như nhập liệu, soạn bản nháp, tra cứu tài liệu, làm biên bản cuộc họp từng là chỗ người mới ra trường học nghề: làm việc nhỏ, được người đi trước sửa, dần hiểu cả bức tranh. Khi doanh nghiệp giao bớt những việc đó cho máy, bậc thang đầu tiên của nhiều nghề hẹp lại. Sinh viên cần chủ động tìm chỗ học thật trước khi ra trường; doanh nghiệp cần giữ chỗ cho người mới, không phải vì lòng tốt mà vì nếu không thì mười năm sau không có người giỏi để thay lớp đi trước.
Đây là một lo ngại được nhiều người nêu ra, không phải một điều đã đo đếm xong. Mức độ ảnh hưởng còn tuỳ ngành, tuỳ doanh nghiệp và tuỳ cách mỗi nơi chọn dùng trí tuệ máy. Nhưng nó đủ đáng để người trẻ, nhà trường và chủ doanh nghiệp cùng nghĩ trước.
Bậc thang đầu tiên từng dạy nghề như thế nào
Một kỹ sư xây dựng mới ra trường thường bắt đầu bằng những việc chẳng ai muốn làm: ghi nhật ký công trình, đo đạc lại, đếm vật tư, đi theo kỹ sư lớn tuổi và xách đồ. Nghe thì tầm thường, nhưng chính những ngày đó dạy anh biết bê tông đổ sai trông thế nào, thợ nào làm ẩu, chủ đầu tư hay đổi ý ở đâu.
Ở văn phòng luật, người mới soạn hợp đồng mẫu, tra quy định, tóm tắt hồ sơ. Luật sư lớn tuổi đọc lại, gạch đỏ, giải thích vì sao điều khoản này nguy hiểm. Một năm sửa đi sửa lại như vậy dạy nhiều hơn cả khoá học. Ở phòng kế toán, người mới nhập chứng từ và từ đó hiểu tiền trong công ty chạy đi đâu.
Điểm chung là: việc cấp thấp vừa là việc, vừa là trường học. Doanh nghiệp trả lương cho người mới một phần để làm việc, một phần để đào tạo người sẽ gánh việc lớn sau này. Thoả thuận ngầm đó ít khi được viết ra, nhưng nó giữ cho mỗi nghề có lớp kế cận.
Khi máy làm nhanh hơn, rẻ hơn những việc cấp thấp, doanh nghiệp có lý do để tuyển ít người mới hơn. Thoả thuận ngầm kia bị lung lay. Không phải vì ai xấu, mà vì bảng tính chi phí năm nay không có dòng nào cho "người giỏi của mười năm sau".
Hai cách nhìn của doanh nghiệp
Cách nhìn thứ nhất: máy làm được việc cấp thấp thì tuyển ít người mới, chỉ giữ người có kinh nghiệm, dùng máy để mỗi người làm được nhiều hơn. Trước mắt, chi phí giảm, chất lượng có khi còn đều hơn. Với doanh nghiệp nhỏ đang chật vật, đây là lựa chọn dễ hiểu.
Cách nhìn thứ hai: người có kinh nghiệm rồi sẽ nghỉ hưu, chuyển việc, ra làm riêng. Nếu không đào tạo người mới, vài năm nữa doanh nghiệp phải đi giành người giỏi với các nơi khác, trả giá cao hơn nhiều. Ngoài ra, người mới thường mang theo cách nghĩ mới, biết dùng công cụ mới, giúp tổ chức không cứng lại.
Cả hai đều có lý. Điều đáng lo là nếu đa số doanh nghiệp cùng chọn cách thứ nhất, cả ngành sẽ thiếu người kế cận, và mỗi doanh nghiệp riêng lẻ lại không có động lực để là người đào tạo cho cả ngành. Đây là loại vấn đề mà kinh tế học gọi là thất bại phối hợp: ai cũng làm điều hợp lý cho mình, cộng lại thành điều không hợp lý cho tất cả.
Vì vậy câu hỏi không chỉ dừng ở từng công ty. Hiệp hội ngành nghề, nhà trường và chính sách việc làm có thể phải tham gia: chia sẻ chi phí đào tạo, công nhận chương trình kèm cặp, hay khuyến khích doanh nghiệp nhận thực tập sinh thật chứ không chỉ cho có. Cách nào hiệu quả thì vẫn đang được bàn ở nhiều nơi.
Sinh viên năm cuối nên làm gì
Thực tập thật, không thực tập cho có dấu. Chọn nơi chịu giao việc và chịu sửa bài, kể cả trả ít hoặc không trả.
Tìm người kèm cặp. Một anh chị đi trước chịu đọc bài của mình còn giá trị hơn vài chứng chỉ.
Học phần nền thật chắc. Người mới bây giờ phải đọc được kết quả máy làm và chỉ ra chỗ sai, nghĩa là cần hiểu nền hơn trước.
Làm sản phẩm có thể đưa ra xem. Một bộ hồ sơ dự án, một công trình nhỏ, một chuỗi bài viết. Nhà tuyển dụng thích thấy việc thật.
Dùng máy nhưng ghi rõ phần mình làm. Khi nộp hồ sơ hay bài thử việc, nói rõ mình dùng công cụ thế nào, mình quyết định gì.
Tập những việc cần có mặt. Đi công trình, đi gặp khách cùng người hướng dẫn, đứng quầy. Kỹ năng hiện trường khó học qua màn hình.
Tập nói và viết rõ ràng. Giải thích một việc phức tạp cho người không trong nghề là kỹ năng được cần ở mọi bậc.
Chấp nhận việc nhỏ ở nơi tốt. Bắt đầu bằng việc nhỏ ở nơi có người giỏi dạy thường tốt hơn chức danh to ở nơi không ai dạy.
Giữ quan hệ với thầy cô và bạn học. Nhiều cơ hội đầu tiên đến từ giới thiệu, nhất là ở thành phố vừa như Huế hay Đà Nẵng.
Xem cả doanh nghiệp vừa và nhỏ. Nơi nhỏ thường giao việc rộng hơn, người mới được thử nhiều phần của nghề.
Hỏi thẳng khi phỏng vấn. Người mới ở đây được kèm thế nào, ai đọc bài mình, sau một năm thường làm được gì.
Chuẩn bị tinh thần học lâu. Bậc thang hẹp hơn thì có thể phải leo lâu hơn. Kiên nhẫn là một phần của kế hoạch.
Doanh nghiệp giữ bậc thang cho người mới thế nào
Giao việc thật kèm người duyệt. Cho người mới làm bản nháp cùng máy, rồi người đi trước đọc và giải thích sửa gì, vì sao.
Ghép cặp cũ với mới. Người có kinh nghiệm dạy nghề, người mới dạy lại cách dùng công cụ. Hai bên cùng có lợi.
Tính giờ kèm cặp vào công việc. Người hướng dẫn không được tính công thì việc kèm cặp sẽ bị bỏ khi bận.
Luân chuyển người mới qua nhiều bộ phận. Thay cho những việc cấp thấp đã giao cho máy, cho người mới thấy cả quy trình.
Để người mới đi hiện trường sớm. Gặp khách, đi công trình, ngồi cùng buổi thương lượng.
Giao trách nhiệm nhỏ nhưng thật. Một khách nhỏ, một hạng mục nhỏ do người mới chịu trách nhiệm, có người đỡ phía sau.
Ghi lại kinh nghiệm thành tài liệu nội bộ. Những gì người lớn tuổi biết mà chưa viết ra là thứ dễ mất nhất.
Nhận thực tập sinh nghiêm túc. Có kế hoạch, có người hướng dẫn, có đánh giá cuối kỳ.
Đánh giá người mới theo sự tiến bộ. Không so năng suất của người mới với năng suất của máy.
Hợp tác với trường. Góp đề bài thực tế cho sinh viên, mời sinh viên đến xưởng, văn phòng.
Nghĩ tới đường dài khi tính chi phí. Chi phí đào tạo người mới hôm nay so với chi phí tuyển người giỏi từ nơi khác vài năm sau.
Câu hỏi cho nhà trường và chính sách
Chương trình có đủ thực hành không? Khi doanh nghiệp ít nhận người mới, nhà trường phải gánh thêm phần đào tạo thực tế.
Có nên hỗ trợ chi phí thực tập? Một số nơi trên thế giới đã thử chia sẻ chi phí với doanh nghiệp nhận người học việc. Mô hình nào hợp với Việt Nam cần bàn.
Học nghề kiểu kèm cặp có được công nhận? Thời gian học việc có bằng chứng rõ ràng nên được tính như kinh nghiệm.
Ai theo dõi tỉ lệ người trẻ có việc đúng ngành? Cần số liệu thật, theo dõi nhiều năm, để biết lo ngại có thành hiện thực không.
Có cần chương trình chuyển tiếp? Ví dụ những năm đầu đi làm có thời gian học xen kẽ, như mô hình học việc ở một số nước.
Doanh nghiệp nhỏ được hỗ trợ gì? Doanh nghiệp nhỏ khó tự gánh chi phí đào tạo, nhưng lại là nơi dạy được nhiều thứ.
Thông tin thị trường lao động có đến được sinh viên? Sinh viên cần biết ngành nào đang tuyển người mới, ngành nào đang hẹp lại.
Hiệp hội ngành nghề làm gì? Có thể làm chuẩn kèm cặp chung, chia sẻ chi phí đào tạo giữa các thành viên.
Ai bảo vệ thực tập sinh? Tránh tình trạng nhận thực tập để làm việc không lương mà không dạy gì.
Có nên khuyến khích đào tạo tại chỗ? Ưu đãi cho doanh nghiệp có chương trình đào tạo người mới rõ ràng là một hướng đáng bàn.
Đo lường thành công ra sao? Không chỉ tỉ lệ có việc, mà là sau vài năm người trẻ có lên được việc khó hơn không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nhận công việc không đúng ngành để có kinh nghiệm?
Có thể, nếu công việc đó dạy được những kỹ năng dùng chung như làm việc với khách, quản lý thời gian, viết báo cáo. Nhưng nên có kế hoạch quay lại ngành mình sau một thời gian, và giữ liên lạc với người trong nghề.
Biết dùng trí tuệ máy giỏi có giúp người mới được tuyển không?
Có giúp, nhưng không đủ. Nhà tuyển dụng cần người vừa dùng được công cụ vừa hiểu nghề đủ để kiểm tra kết quả. Biết dùng công cụ mà không hiểu nghề thì dễ bị chính công cụ thay.
Thực tập không lương có đáng không?
Đáng nếu nơi đó thật sự dạy, có người hướng dẫn, có việc thật. Không đáng nếu chỉ là pha nước, photo giấy tờ. Hỏi cựu thực tập sinh trước khi nhận.
Học thêm bằng thạc sĩ có thay được kinh nghiệm không?
Thường không thay được. Bằng cấp thêm có ích ở một số ngành, nhưng nhiều nhà tuyển dụng vẫn hỏi "đã làm việc thật gì". Cân nhắc học thêm khi đã có chút kinh nghiệm để biết mình cần học gì.
Người mới có nên ra làm tự do ngay?
Làm tự do ngay từ đầu thì thiếu người sửa bài, thiếu cơ hội học từ người đi trước. Nhiều người thấy làm vài năm trong tổ chức rồi mới ra riêng thì vững hơn.
