Kỹ năng bền là những thứ gắn chặt với người và với hiện trường: hiểu một lĩnh vực đủ sâu để bắt được lỗi của máy, phán đoán khi thiếu thông tin, dám chịu trách nhiệm, lắng nghe và chăm sóc người khác, thương lượng, tay nghề tinh, và khả năng học lại nhanh khi công cụ đổi. Nghe như danh sách quen, nhưng chỗ khác là mỗi thứ phải được luyện cụ thể, trong việc hằng ngày, chứ không phải gạch đầu dòng trong hồ sơ xin việc.
Có một nghịch lý đáng chú ý: máy càng làm được nhiều việc trí óc, người hiểu nghề thật sâu càng quý. Vì chỉ người hiểu sâu mới biết khi nào máy trả lời sai một cách trôi chảy. Người học nông, dựa vào máy từ đầu, có nguy cơ bị chính cái máy đó thay.
Vì sao danh sách "kỹ năng tương lai" thường vô dụng
Ai cũng từng thấy những danh sách kiểu "giao tiếp, sáng tạo, tư duy phản biện, làm việc nhóm". Không sai, nhưng chung tới mức không ai biết phải làm gì vào sáng thứ hai. Giao tiếp của một điều dưỡng khác hẳn giao tiếp của một nhân viên bán bảo hiểm.
Hình dung một điều dưỡng ở bệnh viện tại Huế. Cụ ông nằm giường số ba nói giọng Huế nặng, kể lan man về chuyện con cháu, rồi buông một câu "mấy bữa ni ăn chi cũng nhạt miệng, đêm ngủ không được". Chị điều dưỡng nghe ra trong câu chuyện lan man đó một dấu hiệu cần báo bác sĩ. Đó là kỹ năng lắng nghe theo nghĩa cụ thể nhất: nghe được điều quan trọng trong một dòng chuyện không có cấu trúc, bằng giọng địa phương, từ một người không biết mình đang nói điều quan trọng.
Máy ghi âm và chép lời có thể ghi lại câu chuyện đó, có khi còn tóm tắt được. Nhưng để cụ ông chịu kể, phải có một người ngồi xuống, kiên nhẫn, khiến cụ thấy được quan tâm. Và để biết câu nào đáng lo, cần chị điều dưỡng đã chăm cả trăm người bệnh.
Vì vậy khi nghĩ về kỹ năng bền, nên gắn mỗi kỹ năng với một tình huống trong nghề của mình. Không hỏi "mình có giỏi giao tiếp không", mà hỏi "trong nghề mình, lúc nào cuộc trò chuyện quyết định kết quả, và mình làm lúc đó tốt tới đâu".
Những kỹ năng bền, nói cho cụ thể
Hiểu nghề đủ sâu để bắt lỗi máy. Đọc kết quả máy đưa ra và chỉ được chỗ sai, giải thích vì sao sai.
Phán đoán khi thiếu thông tin. Quyết định trong lúc gấp, khi dữ liệu không đủ, và chấp nhận rủi ro có tính toán.
Chịu trách nhiệm. Dám ký tên, dám nói "phần này em làm", dám nhận khi sai. Người ta trả tiền cho người chịu trách nhiệm.
Lắng nghe điều không được nói thẳng. Nghe ra nỗi lo của khách, của bệnh nhân, của đồng nghiệp trong câu chuyện vòng vo.
Chăm sóc người. Trẻ em, người già, người bệnh, người đang gặp chuyện. Cần sự có mặt thật.
Thương lượng. Tìm chỗ hai bên cùng chấp nhận được, giữ quan hệ sau khi xong việc.
Tay nghề tinh. Những thao tác cần nhiều năm luyện, ở những nơi máy móc chưa vào được.
Đặt câu hỏi đúng. Biết hỏi máy, hỏi người cái gì, theo thứ tự nào, để ra được câu trả lời hữu ích.
Giải thích cho người ngoài nghề. Nói một việc phức tạp sao cho khách, cho chủ doanh nghiệp hiểu và quyết định được.
Học lại nhanh. Có phương pháp riêng để nắm một công cụ, một quy định mới trong vài ngày.
Giữ được chữ tín. Đúng hẹn, giữ lời. Trong thời mà nội dung làm ra dễ dàng, lòng tin trở nên khan hiếm.
Hiểu người địa phương. Tiếng nói, phong tục, cách làm ăn của từng vùng. Máy học từ dữ liệu chung, ít khi bắt được chi tiết vùng miền.
Nghịch lý: máy càng giỏi, chuyên môn sâu càng quý
Nhiều người nghĩ rằng có máy rồi thì không cần học sâu, cứ hỏi máy là xong. Thực tế đang cho thấy chiều ngược lại. Máy trả lời trôi chảy, đúng phần lớn thời gian, nhưng thỉnh thoảng sai một cách rất tự tin. Người không hiểu nghề không phân biệt được lần đúng với lần sai.
Một kỹ sư kết cấu giàu kinh nghiệm nhìn một bản tính toán máy làm sẽ thấy ngay con số nào bất thường, vì anh đã nhìn hàng trăm bản tính. Một kỹ sư mới, nếu chỉ học cách hỏi máy, sẽ chép con số đó vào bản vẽ. Sai ở bản vẽ thì công trình phải trả giá.
Như vậy, giá trị của người hiểu sâu chuyển từ chỗ "làm ra kết quả" sang chỗ "đảm bảo kết quả đúng". Đó vẫn là một nghề, có khi là nghề quan trọng hơn trước, vì máy làm ra nhiều kết quả hơn và cần nhiều người kiểm hơn.
Cái khó là con đường để trở thành người hiểu sâu. Trước đây người ta hiểu sâu nhờ làm đi làm lại những việc cơ bản. Giờ máy làm hộ phần cơ bản, người học dễ bỏ qua giai đoạn đó. Muốn hiểu sâu, người học phải tự chọn làm tay những việc cơ bản, ít nhất là trong thời gian học, dù có máy bên cạnh.
Với người đã đi làm lâu năm, đây là tin tốt: kinh nghiệm tích luỹ của mình không mất giá, miễn là mình chịu học cách dùng nó để kiểm tra và hướng dẫn công cụ mới.
Luyện từng kỹ năng ngay trong việc hằng ngày
Bắt lỗi máy. Mỗi tuần chọn vài kết quả máy làm trong việc của mình, tự kiểm kỹ, ghi lại các kiểu lỗi hay gặp.
Phán đoán. Trước khi tra cứu, tự đoán câu trả lời rồi mới so. Dần dần trực giác nghề sẽ chắc hơn.
Chịu trách nhiệm. Nhận làm trọn một việc nhỏ từ đầu tới cuối, kể cả phần báo cáo khi sai.
Lắng nghe. Trong cuộc gặp khách, ghi lại một điều khách không nói thẳng nhưng mình đoán ra, rồi kiểm lại sau.
Thương lượng. Tình nguyện tham gia những cuộc làm việc với nhà cung cấp, với khách khó tính, đi cùng người giỏi.
Tay nghề. Dành thời gian luyện thao tác khó, nhờ người lành nghề xem và sửa.
Đặt câu hỏi. Trước khi hỏi máy, viết câu hỏi ra, đọc lại xem đã đủ bối cảnh chưa.
Giải thích. Giải thích việc mình làm cho người nhà nghe. Họ hiểu được là mình đã nói rõ.
Học lại nhanh. Mỗi quý chọn một thứ mới trong nghề, học trong hai tuần, áp dụng thử vào việc thật.
Giữ chữ tín. Hứa ít hơn khả năng, làm đúng hơn lời hứa. Đơn giản nhưng hiếm.
Hiểu người địa phương. Chịu khó nghe chuyện, đi chợ, đi đám, hiểu cách người ở vùng mình làm ăn và nói năng.
Những kỹ năng tưởng bền mà đang đổi giá
Thuộc lòng nhiều thông tin. Vẫn có ích, nhưng tra cứu nay quá nhanh nên thuộc lòng không còn là lợi thế lớn như trước.
Viết văn bản theo mẫu. Công văn, email, báo cáo theo khuôn máy soạn nhanh. Giá trị chuyển sang người biết khi nào cần phá khuôn.
Dịch thô. Bản dịch nháp gần như miễn phí. Biên tập và dịch chuyên ngành vẫn có giá.
Tóm tắt tài liệu. Máy tóm tắt tốt. Biết tài liệu nào đáng đọc kỹ mới là kỹ năng.
Soạn trình chiếu. Bản trình chiếu đẹp làm nhanh. Người có ý đáng trình bày mới hiếm.
Lập trình những đoạn quen. Máy viết nhanh. Thiết kế hệ thống, hiểu bài toán của khách vẫn cần người.
Tra cứu luật, quy định. Tìm thấy dễ hơn, nhưng áp vào tình huống cụ thể và chịu trách nhiệm vẫn là người.
Làm thiết kế mẫu. Phương án nháp ra nhanh. Hiểu khách và giữ nhất quán vẫn khó.
Đánh máy nhanh, nhập liệu nhanh. Gần như hết là lợi thế khi máy nhận giọng nói, đọc chứng từ.
Ghi biên bản cuộc họp. Máy chép lời và tóm tắt. Người biết điều gì cần theo dõi sau cuộc họp vẫn quý.
Viết quảng cáo ngắn. Câu chữ nhiều và rẻ. Hiểu khách hàng thật và chọn thông điệp vẫn là việc của người.
Câu hỏi thường gặp
Học ngoại ngữ còn cần không khi máy dịch tốt?
Vẫn cần, nhưng mục đích đổi. Không cần học để dịch từng câu, mà để hiểu văn hoá, để nói chuyện trực tiếp, để kiểm tra bản dịch máy ở những chỗ quan trọng. Người biết ngoại ngữ còn bắt được lỗi dịch mà người không biết sẽ bỏ qua.
Người trung niên có cần học kỹ năng mới không?
Cần, nhưng không phải bắt đầu từ đầu. Người trung niên có lợi thế kinh nghiệm, chỉ cần học cách dùng công cụ mới để làm việc cũ tốt hơn. Chọn học những gì gắn trực tiếp với việc đang làm thường hiệu quả hơn khoá học chung chung.
Học kỹ năng bền ở đâu?
Phần lớn học trong công việc, qua làm thật và có người đi trước sửa. Khoá học chỉ giúp khởi đầu. Những kỹ năng như lắng nghe, thương lượng, chịu trách nhiệm hầu như không học được qua sách.
Sinh viên nên chọn ngành theo kỹ năng bền thế nào?
Thay vì hỏi ngành nào an toàn, hãy hỏi ngành đó có những việc cần có mặt, cần chịu trách nhiệm, cần quan hệ với người không. Và chọn ngành mình chịu được việc học sâu, vì chuyên môn sâu đang tăng giá.
Có nên học lập trình để không bị bỏ lại?
Hiểu cơ bản cách phần mềm chạy là có ích cho nhiều nghề. Nhưng không phải ai cũng cần trở thành lập trình viên. Với đa số người, hiểu nghề của mình thật sâu và biết dùng công cụ cho tỉnh táo quan trọng hơn.
