Không bên nào gánh một mình được. Người lao động bỏ thời gian và có khi một phần chi phí; doanh nghiệp gánh khi muốn giữ người và cần kỹ năng mới; quỹ công hỗ trợ những người đã mất việc hoặc làm ở nơi không có ai đào tạo. Chỗ khó nhất thường không phải học phí mà là thu nhập của gia đình trong những tháng đi học. Và mọi khoá học đều vô nghĩa nếu cuối khoá không có nơi tuyển thật.
Câu hỏi này đặc biệt gắt với người khoảng bốn mươi tới năm lăm tuổi: còn quá trẻ để nghỉ hưu, đang gánh con đi học và cha mẹ già, nhưng lại ở độ tuổi mà nhiều chương trình đào tạo không được thiết kế cho họ. Khi máy đổi cách làm của nhiều đầu việc, đây là nhóm dễ bị kẹt nhất.
Vì sao người trung niên khó học lại
Lý do đầu tiên là tiền. Một chị bốn mươi tám tuổi làm nhân viên nhập liệu, chồng làm thợ hồ, hai con đang học. Nghỉ việc ba tháng để đi học nghề mới nghĩa là cả nhà mất một nguồn thu đúng lúc học phí của con sắp đến hạn. Học phí khoá học có thể được hỗ trợ, nhưng tiền chợ hằng ngày thì không ai trả.
Lý do thứ hai là giờ giấc. Lớp học thường mở giờ hành chính, đúng lúc người ta đang đi làm. Lớp buổi tối thì đụng giờ nấu cơm, đưa đón con, chăm cha mẹ. Phụ nữ trung niên thường gánh nhiều việc nhà hơn nên càng khó sắp xếp.
Lý do thứ ba là tâm lý. Nhiều người đã hai ba mươi năm không ngồi lớp học. Họ ngại bị so với người trẻ, sợ chậm hiểu, sợ bị cười khi hỏi. Một lớp học toàn thanh niên hai mươi tuổi, giáo viên giảng nhanh, dùng nhiều từ mới, dễ làm họ bỏ dở sau vài buổi.
Lý do thứ tư là lớp học không hợp. Nhiều chương trình được thiết kế cho người mới vào nghề, bắt học lại từ đầu những thứ người trung niên đã biết từ kinh nghiệm. Họ thấy phí thời gian. Trong khi thứ họ cần, một cây cầu từ kinh nghiệm cũ sang công việc mới, thì ít ai dạy.
Hiểu bốn lý do này thì thấy: chỉ giảm học phí là chưa đủ. Một chính sách đào tạo lại cho người trung niên phải tính tới thu nhập trong lúc học, giờ học linh hoạt, lớp học riêng hoặc thân thiện với người lớn tuổi, và nội dung dựa trên kinh nghiệm đã có.
Ba nguồn tiền và lý lẽ của từng nguồn
Nguồn thứ nhất là chính người lao động. Lý lẽ: kỹ năng mới đi theo người, ai học thì người đó hưởng lợi suốt đời. Nhưng người cần học lại nhất thường là người ít tiền nhất. Đặt hết gánh nặng lên họ thì chỉ người khá giả mới học lại được.
Nguồn thứ hai là doanh nghiệp. Lý lẽ: doanh nghiệp đổi cách làm thì doanh nghiệp cần người có kỹ năng mới, đào tạo người cũ rẻ hơn tuyển người mới. Doanh nghiệp lớn có thể làm được. Doanh nghiệp nhỏ thì e ngại đào tạo xong người ta đi nơi khác. Hơn nữa, người đã bị cho nghỉ thì không còn doanh nghiệp nào lo.
Nguồn thứ ba là quỹ công, gồm ngân sách và các quỹ bảo hiểm. Lý lẽ: khi thay đổi công nghệ đem lại lợi ích chung cho xã hội nhưng gây thiệt cho một số người, xã hội có trách nhiệm đỡ những người đó. Ở Việt Nam, người đóng bảo hiểm thất nghiệp khi mất việc có thể hỏi trung tâm dịch vụ việc làm về chế độ hỗ trợ học nghề; điều kiện cụ thể nên hỏi tận nơi. Nhưng người làm việc không có hợp đồng, không đóng bảo hiểm thì nằm ngoài lưới này.
Ở nhiều nước, người ta thử nhiều cách kết hợp: tài khoản học tập cá nhân mà nhà nước góp một phần, doanh nghiệp được ưu đãi khi đào tạo người lao động, quỹ ngành nghề chung để doanh nghiệp nhỏ không phải gánh riêng. Cách nào hợp với Việt Nam là câu hỏi còn để ngỏ, cần nghe tiếng nói của cả người lao động, doanh nghiệp và người làm chính sách.
Một điều khá rõ: ai trả tiền thì nên đi kèm câu hỏi ai lo đầu ra. Học xong mà không có việc thì tiền của bên nào bỏ ra cũng phí.
Một lớp học lại tốt cho người trung niên trông thế nào
Học vào giờ hợp lý. Có lớp sáng sớm, lớp cuối tuần, lớp chia ngắn nhiều buổi, để người học còn giữ được việc đang làm.
Thời gian ngắn, mục tiêu rõ. Vài tuần tới vài tháng, cuối khoá làm được một việc cụ thể.
Dựa trên kinh nghiệm đã có. Thợ may chuyển sang vận hành máy may tự động, không bắt học lại từ cầm kim.
Thực hành nhiều hơn lý thuyết. Người lớn tuổi học bằng tay nhanh hơn học bằng sách.
Giảng viên kiên nhẫn. Hiểu người học có thể chậm lúc đầu, không so với người trẻ.
Lớp riêng hoặc ghép có chủ ý. Lớp toàn người cùng lứa giúp bớt ngại. Ghép với người trẻ thì nên chia việc để hai bên học lẫn nhau.
Có hỗ trợ đi lại, trông con. Những thứ nhỏ này quyết định một người có đi học đều được không.
Gắn với doanh nghiệp tuyển thật. Doanh nghiệp tham gia soạn nội dung, nhận học viên thực tập, cam kết tuyển một phần.
Có chứng nhận được công nhận. Giấy chứng nhận có giá trị với nhà tuyển dụng, không chỉ để treo tường.
Dạy kèm cách dùng công cụ số cơ bản. Ở mức cần cho nghề mới, không dạy tràn lan.
Theo dõi sau khoá học. Gọi lại học viên sau vài tháng xem có việc không, cần hỗ trợ gì thêm.
Câu hỏi chính sách đáng bàn
Hỗ trợ thu nhập trong lúc học bằng cách nào? Đây là chỗ quyết định người trung niên có dám đi học hay không.
Người không có hợp đồng lao động được gì? Lao động tự do, làm thuê không hợp đồng chiếm phần lớn ở nhiều địa phương, dễ bị bỏ ngoài.
Ai đánh giá chất lượng trung tâm đào tạo? Đo bằng tỉ lệ học viên có việc sau khoá học, không chỉ bằng số người tốt nghiệp.
Doanh nghiệp nhỏ có được hỗ trợ đào tạo? Quỹ chung theo ngành hoặc theo địa phương giúp doanh nghiệp nhỏ không phải gánh riêng.
Có nên có tài khoản học tập cá nhân? Mỗi người có một khoản để tự chọn khoá học. Cần tính cách chống lạm dụng.
Thông tin nghề đang cần đến người lao động thế nào? Người trung niên ít lướt mạng tìm thông tin, cần kênh qua tổ dân phố, công đoàn, hội phụ nữ.
Phụ nữ trung niên được tính riêng không? Gánh việc nhà nhiều hơn, cần giờ học và hỗ trợ trông con phù hợp.
Đào tạo trước khi mất việc hay sau? Đào tạo khi còn đang làm thường hiệu quả hơn, nhưng cần doanh nghiệp đồng ý cho thời gian.
Kinh nghiệm cũ có được công nhận? Công nhận kỹ năng sẵn có giúp rút ngắn thời gian học.
Ai chịu trách nhiệm khi đào tạo xong không có việc? Cần cơ chế xem lại chương trình, không để học viên tự chịu.
Thành phố vừa và nông thôn có cơ hội như thành phố lớn? Lớp học, doanh nghiệp tuyển dụng thường tập trung ở thành phố lớn. Người ở huyện, xã cần cách tiếp cận khác.
Người lao động tự chuẩn bị những gì
Liệt kê việc mình đang làm giỏi. Những kỹ năng đó thường dùng được ở nghề mới hơn mình nghĩ.
Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm. Biết mình được hỗ trợ gì, điều kiện ra sao, trước khi mất việc.
Học khi còn đang có việc. Lớp ngắn buổi tối, cuối tuần. Học khi chưa bị dồn vào thế khó sẽ bình tĩnh hơn.
Hỏi doanh nghiệp đang tuyển cần gì. Đừng chọn khoá học chỉ vì quảng cáo hay.
Tiết kiệm một khoản dự phòng. Đủ để gia đình sống vài tháng nếu cần đi học toàn thời gian.
Bàn với gia đình. Chia lại việc nhà trong thời gian học. Người trong nhà hiểu thì việc học dễ hơn.
Học cùng bạn. Rủ đồng nghiệp, hàng xóm cùng học giúp đỡ ngại và đi học đều hơn.
Đừng ngại hỏi. Hỏi lại giảng viên là quyền của người học, không phải chuyện xấu hổ.
Nhờ con cái chỉ công cụ số. Con cháu thường sẵn lòng, lại là dịp để gia đình gần nhau hơn.
Giữ sức khoẻ. Học thêm trong khi vẫn đi làm rất mệt. Ngủ đủ, ăn uống điều độ.
Chấp nhận bước lùi tạm thời. Nghề mới có thể bắt đầu với lương thấp hơn. Nhìn vào hai ba năm sau chứ không chỉ tháng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Năm mươi tuổi còn học nghề mới được không?
Được, nhiều người đã làm. Người lớn tuổi học chậm hơn ở phần lý thuyết mới nhưng thường giỏi hơn ở phần thực hành và trách nhiệm. Chọn nghề gần với kinh nghiệm cũ sẽ dễ hơn chuyển hẳn sang lĩnh vực xa lạ.
Mất việc rồi thì nên học ngay hay tìm việc trước?
Tuỳ hoàn cảnh tài chính. Nếu có hỗ trợ học nghề và có khoản dự phòng, học một khoá ngắn gắn với nhu cầu tuyển dụng có thể là lựa chọn tốt. Nếu gia đình cần thu nhập ngay, tìm việc tạm rồi học buổi tối thường an toàn hơn.
Khoá học trực tuyến có hợp với người trung niên không?
Hợp với một số người quen dùng máy tính và tự giác cao. Với nhiều người khác, lớp trực tiếp có giảng viên và bạn học vẫn hiệu quả hơn, nhất là với nghề cần thao tác tay.
Làm sao biết một trung tâm dạy nghề có đáng tin?
Hỏi học viên cũ đã có việc chưa, xem trung tâm có liên kết với doanh nghiệp tuyển dụng không, chứng nhận có được nhà tuyển dụng chấp nhận không. Dè chừng những nơi hứa chắc chắn có việc ngay.
Nghề nào hợp cho người trung niên chuyển sang?
Không có danh sách chung. Thường các nghề cần sự cẩn thận, kinh nghiệm sống, giao tiếp với người như chăm sóc người già, kiểm soát chất lượng, bảo trì, dịch vụ khách hàng tại chỗ là những hướng nhiều người trung niên chuyển sang được. Nên xem nhu cầu thực tế ở địa phương mình.
